close

Вход

Log in using OpenID

embedDownload
. . ·.. . ,....n
K
E
KU
TEN I S
s
0RD
HELLERISTNI GAR OG BUSET IN
RONDHEIM 1983
BERGKUNSTEN I STJØRDAL
Helleristningar og busetjing
av
Kalle Sognnes
Universitetet i Trondheim
Det Kgl. Norske Videnskabers Selskab, Museet
ISBN 82-7126-357-8
ISSN 0332-8554
ABSTRACT
Sognnes,
Kalle,
Settlement.
1983.
Rock Art
in Stjørdal.
Petroglyphs and
Gunneria 45: 1-104 1
StjØrdal is the main area for Bronze Age agrarian rock art
in Central Norway, but rather few of the 76 discovered localities
are known to the public.
Most of the Bronze Age cultural landscape is destroyed by
the river,
and the rock art is the almost only source for the study
of StjØrdal's Bronze Age;
The localities are clustered into 18 groups, which are be­
lieved to represent different settlement units.
Each unit seems to
have a minimum area of ca. 3,5 km 2 . Many of these units are cluster­
ed into two large concentrations.
These are likely to represent the
original colonization areas.
A continuous development through the Bronze Age and Iron
Age is postulated.
Kalle Sognnes,
University of Trondheim,
DKNVS,
Museet,
Department of Archaeology, N-7000 Trondheim.
l
Archaeological Series No 7.
INNHALD
Side
FØREORD
,
.
INNLEI ING
7
9
Ramme og innhald
.
9
Terminologi, definisjonar
.
10
Historikk
.
11
.
13
LANDSKAPET I STJØRDAL
Geografi og topografi
Landhevinga
_
Landskapet ved slutten av bronsealderen
.
13
.
17
.
20
HELLERISTNINGANE
28
Lokali tetane
.
28
Samandrag
.
35
Høgder over havet
.
36
Ristningsflatenes orientering
.
37
Hag
.
39
BRONSEALDERFUNN FRÅ STJØRDAL
.
41
BERG UNST
.
45
Kan ristningane knyttast til busetjinga?
.
45
Lokalitetar som høyrer saman
.
50
teknikk
G BUSETJING
Inndeling i territorie
.
52
Alderen på ristningane
.
55
JamfØring med Leirfall sine landnåmsgardar
.
59
Jamføring med naturlege grenser
.
61
Jamføring med moderne gardsgrenser
.
63
Territoria
.
65
MODELL FOR BUSETJI GA I BRONSEALDEREN
.
7l
Synspu kt på bronsealderen i Noreg og Trøndelag
.
7l
Ress rsar
.
73
Modellar for busetjingsmønsteret
.
76
Stjørdal i bronsealderen
.
78
Jamføring med andre område
.
85
.
88
Funn frå eldre jernalder
.
88
Inndeling i terri torie
.
88
J&~FØRING
MED BUSETJINGA I ELDRE JERNALDER
INNHALD (forts.)
side
Sluttord
SUMMARY
93
..........•.••...........••...........•••....•...
94
LITTERATUR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . • . .
97
- 7 ­
FØREORD
Denne avhandlinga har blitt til gjennom dei siste fire
åra, og har i denne tida skifta form og delvis innhald fleire gong­
er.
på eit tidleg stadium hadde eg hØve til å leggje deler av den
fram på seminar ved Arkeologisk avdeling ved DKNVS, Museet.
Til
seinare versjonar har eg fått mange og gode kommentarar frå profes­
sor Sverre Marstrander og dosent Stig Welinder, Oslo, universitets­
lektor Gro Mandt og fØrstekonservator BjØrn Myhre, Bergen.
båe desse og kolleger ved Arkeologisk avdeling.
ane deira har eg tatt omsyn til, andre ikkje.
Eg takker
Nokre av kommentar­
Det endelege resultatet
får stå for mi eiga rekning.
Ein takk vil eg også rette til Jon Leirfall, som var den
som først viste meg vegen til bergkunsten i Stjørdal.
Avhandlinga er utan eigentleg katalogdel.
bergkunsten i
Katalog over
Stjørdal ligg likevel delvis fØre som hefte i serien
DKNVS, Museet Rapport arkeologisk serie.
Her vil den interesserte
lesaren finne meir detaljerte opplysningar om dei einskilde lokali­
tetane - fØrebels berre for Skatval, StjØrdal og Lånke sokn.
Tiller, september 1983
Kalle Sognnes
- 9 ­
INNLEIING
Ramme og innhald
Avhandlinga er blitt til som eit resultat av fleire års
arbeid med bergkunsten i Trøndelag.
Arbeidet tok til i samband med
eit nasjonalt prosjekt for å sikre bergkunsten for framtida (jfr.
Michelsen 1978, Sognnes 1981a, Mandt og Michelsen 1981).
StjØrdal
ligg sentralt i Trøndelag, og står også sentralt når det gjeld ut­
forskinga av bergkunsten i
landsdelen.
Det fall difor naturleg at
mange av Stjørdalslokalitetane vart undersøkte for bergkunstpro­
sjektet.
TrØndelag er eit av dei rikaste bergkunstområda i Noreg,
men jordbruksristningane er forbausande lite kjende.
Arbeidet vart
difor utvida til å omfatte alle lokalitetane i stjørdal og til å gå
ut over ramma for bergkunstprosjektet.
Avhandlinga er i utgangspunktet ingen materialpublikasjon,
men fordi materialet er så lite kjent, blir det likevel gitt eit sum­
marisk oversyn over alle lokalitetane som er funne til no.
Avhand­
linga byggjer på det materialet som var kjent ved utgangen av 1980.
Dei lokalitetane som er funne sidan, vert berre omtalte i fotnotar
der dei gjev supplerande informasjon.
Eg går berre i
eller motiva,
liten grad inn på dei einskilde figurane
heller ikkje på dei ulike kombinasjonane av figurar
som finst på dei mange lokalitetane.
Eg har først og fremst konsen­
trert arbeidet om visse aspekt ved den geografiske fordelinga til
lokalitetane,
sett på avstandane frå ein lokalitet til nabolokali­
tetane, prØvd å finne mogelege konsentrasjonar av lokalitetar og å
finne mønster som kan setjast i
samband med busetjinga i bronse­
alderen.
Eg har forsØkt mest mogeleg å få fram det som er spesielt
for bronsealderen i
området.
moderne geografiske teknikkar.
spektive metodar.
Materialet er behandla ved hjelp av
Eg har medvete unngått bruk av retro­
Det skuldast dels at det er ei
langt tidsrom frå
bronsealderen til dei periodane vi veit meir om busetjingsmønsteret,
slik at tilbakeslutningane vert svært usikre.
Men viktigare er det
at bruk av retrospektive metodar føreset at det har vore konti,ui et
i busetjinga frå bronsealderen til seinare tider.
Eit av måla med
denne avhandlinga har også vore å sjå om det kan ha vore kontinui­
- 10 ­
tet, og då kan eg ikkje nytte metodar som føreset at det var tilfel­
let.
Om retrospektive metodar vart nytta,
ville dei konklusjonane
eller hypotesene eg kjem fram til ikkje vere anna enn ringslutningar,
der konklusjonen er føresetnaden for premissane.
Terminologi, definisjonar
Gjennom dei siste tiåra har norske arkeologar i forholds­
vis stor grad diskutert terminologien innafor bergkunstforskinga.
Mellom anna har bruken av omgrepet "helleristningar" vore diskutert
(jfr. Hagen 1969, 1976, Johansen 1972, Larsen 1972).
Eg sluttar meg
i prinsippet til kritikken av dette omgrepet, men det vil likevel
bli brukt i
ei t
avhandlinga.
Det er ikkje til å kome forbi at det er
omgrep som har vore kjent og nytta i meir enn 150 år.
Det er
difor ikkje så heilt lett å skifte det ut med omgrep som "bergkunst",
"bergbilete" ,
"bergskurd" ,
"petroglyfer" eller anna.
helst nytter omgrepet "bergkunst",
SjØlvom eg
syner det seg at eg til dagleg
nesten like ofte taler om helleristningar.
at begge omgrepa vert brukte i avhandlinga
Lesaren vil då også finne
0
Bergkunst vert oppfatta
som eit vidare,omgrep enn helleristningar, ettersom det også omfattar
målingar.
Med eitt unntak
funne i
1
høyrer alle ristningane som til no er
StjØrdal til jordbruksristningane.
ninga på Hell, lengst sørvest i kommunen.
Unntaket er veiderist­
For denne avhandlinga finn
eg ikkje grunn til å diskutere om omgrepa "veideristning" og "jord­
bruksristning" er dei beste.
Det er dei som vert mest nytta i dag,
og dei er fullt tenlege her.
Om dei einskilde ristningane og ristningsflatene har det
blitt nytta mange ulike nemningar,
"ristning",
"felt",
"gruppe" osb.
som "lokalitet",
"fØrekomst",
på dette området er det difor
naudsynt .med definisjonar og presiseringar av kva for omgrep som
blir brukt og kva eg legg i dei einskilde omgrepa.
Det er forholdsvis få forskarar som har definert omgrepa
dei har brukt.
(1972).
Klårast definert finn vi dei hos Gro Mandt Larsen
Hennar hovudomgrep er felt:
ei bergflate eller stein med
hogde eller malte figurar eller groper.
Bergflata eller steinen kan
frå naturen sin side vere oppdelt i fleire parti, skild frå kvarandre
l
Det vart i 1982 funne 3 nye veideristningslokalitetar på garden
Lånke i Lånke.
- 11 ­
av sprekker eller avskallingar.
Kvart parti med rist ingar og grop­
er som er skild på denne måten kallar ho felt.
eitt felt kan vere samla i
eller avskallingar i
(op.eit. s. 13).
Figurane innafor
klyngjer ubunde av naturlege sprekker
berg t.
Desse klyngjene vert kalla grupper
Ein forekomst er heile det berget eller den steinen der
det er hogd eller malt bilete eller groper.
fleire felt.
Ein forekomst kan romme
Larsen skil mellom gropforekomstar og figurforekomstar,
der det er eitt eller fleire andre motiv enn groper.
ar kan også innehalde groper.
Figurforekomst­
Ein lokalitet omfatter heile det områ­
det der det er ein eller fleire forekomstar med bergkunst.
har
gjer~e
Området
eige namn (op.eit. s. 13-14).
Eg vil her stort sett halde meg til Larsen sine omgrep,
men har likevel gjort ei viktig endring.
har eg ikkje med.
ho kallar forekomst.
avhandlinga.
fel t,
Lokalitet er det viktigaste omgrepet i denne
Med dette omgrepet meiner eg berget eller steinen der
vi finn bergkunst.
fleire
Det ho kaller lokalitet
Omgrepet blir likevel brukt, men synonymt med det
dvs.
Innafor kvar lokalitet kan det v r
eitt eller
el berg flate eller stein med hogde eller mal te
figurar eller groper.
Dersom samlinga av figurar og/eller groper
blir skild av større sprekker mv. danner sprekkene også skilje mellom
fleire felt.
på felta kan figurane vere samla i grupper.
Det vert
også skild mellom groplokalitetar og figurlokalitetar.
Historikk
Dei første helleristningane i
Stjørdal som vart kjende i
nyare tid, vart oppdaga av seinare professor Oluf Rygh i
1863 på
garden Ydstines i Værnes (stjørdal) sokn (0. Rygh 1873, Nicolaysen
1872-76: 832).
Rygh,
Gjennom dei neste femti åra var det bror hans, Karl
skolemann i Trondheim og i mange år leiar av den arkeologiske
avdelinga ved Vitenskapsselskabets Museum, som sto for undersøking­
ane av bergkunsten i Stjørdal.
han mange nye lokalitetar,
1871a, 1873, 1882a, 1883).
I tida fram mot hundreårskiftet fann
som alle ligg i
Ska val sokn (K. Rygh
Eg vil ikkje her gå i detalj med omsyn
til oppdagings- og undersøkingshistoria til kvar einskild lokalitet,
men under presentasjonen av lokalitetane i eit se'nare avsnitt, blir
det gjeve eit oversyn uver litteratur der dei er omtalte.
undersøkingane til K.
Rygh kulminerte i slutten av første
- 12 ­
iåret på 1900-talet, då han på nytt undersøkte alle dei nordafjelske
ristningane som var kjende til då (K. Rygh 1908).
på den tida tok
også seinare avdelingsstyrar Th. Petersen til med sine bergkunst­
undersøkingar.
Det vart funne nokre få, m n viktige lokalitetar mellom
1900 og 1920, men særleg i 1920-åra var det stor aktivitet i utforsk­
inga av stjørdalsristningane.
Det vart i løpet av dette tiåret funne
mange nye lokalitetar, og Th. Petersen sto for fleire store undersøk­
ingar.
Såleis vart alle lokalitetane i sjØlve Stjørdalen undersøkte.
Belleristningane vart etter kv rt ei av hovudinteressene til Petersen,
og han la ne
mykje arbeid i utforskinga av dei i heile Trøndelag.
Diverre vart han meir og meir bunden til kontorarbeidet,
og fekk
ikkje høve til å følgje opp helleristningsundersøkingane slik han
helst ville (jfr. årsmeldingane frå DKNVS, Museet i
åra).
1920- og 1930
Publiseringa av veideristniningane overlet han til Gutorm
Gjessing (1936), men han vona nok forts tt sjØlv å kunne fullføre
arbeidet med jorbruksristningane.
Utover i 1930-åra hadde han ikkje
lenger hØve til å stå for feltarbeidet, men engasjerte yngre forskar­
ar til det, slik at arbeidet kunne halde fram.
søkte alle lokali etane i
Barald E. Lund under­
Skatval (jfr. Sognnes 1982), medan Edv.
Bull undersØkte nokre lokalitetar i
Hegra.
gjort, var alle kjende lokalitetar i
Stjørdal undersøkte.
Da deira arbeid var
Diverre
rakk likevel ikkje Petersen å publisere materialet.
Frå 1940 og frarn til i dag, har bergkunsten i
Stjørdal
vore lite påakta, til tross for at materialet er forholdsvis rikt og
det er funne mange nye lok litetar.
sett i
Det v rt i slutten av 1950-åra
gang store avdekkL,gsarbeid i Hegr
(Leirfall 1958), men av
dei nyfunne felta er det berre dei på Leirfall som er fullstendig
undersøkte.
Sidan Th. Petersen på de't nordiske arkeologmøtet i Hel­
sinki i 1925 ga eit oversyn over arbeidet sitt (Petersen 1926a), har
det med unntak av ei delvis publisering av Leirfallristningane (Mar­
strander 1970) ikkje vore publisert jordbruksristningar frå Stjørdal
fØr i 1982 (Sognnes 1982).
- 13 ­
LANDSKAPET I STJØRDAL
Geografi og topografi
Stjørdalen munner ut po austsida av Trondheims f jorden, om­
lang 35 km aust for Trondheim.
over
Dalen strekk seg omlag 70 km aust­
il grensa mot sverige (fig.
1).
Dalføret er i dag delt i
kommunar, Meråker i Øvre del og Stjørdal i nedre del.
to
I tillegg til
dalføret om atter StjØrdal kommune også område langs Trondheimsfjord­
en.
Meråker og Stj rdal er dei to sørlegaste kommunane i
Trøndelag fylke på denne sida av fjorden.
Nord­
Tradisjonelt har dei to
bygdene likevel batt mest samba d med bygdene utover langs fjorden.
Dei hØyrde tidlegare til Ut-Trøndelag, medan bygdene nordafor høyrde
til Inn-TrØndelag.
Skatval danner ei halvøy, eller eit lågt forland nordvest
for munning
av Stjørdalen.
Jordbruksarealet utgjer 21.343 daa.
bruksland.
2
Det samla area et i
sokna er 94 km .
Halve Skatvalhalvøya er 'ord­
Den vesle bygda Langstein høyrer også med til Skatval,
men ligg forholdsvis
isolert nordaust for halvøya (fig.
2).
Det
meste av den dyrka jorda er marine leirsediment, som er forholdsvis
jamt spreidd over heile halvøya.
leg grense i
Mot nordaust har Skatval ei natur­
Langsteindefileet, eit trongt skard som tidlegare var
vanskeleg å kome gjennom og som stengde for ferdsle nordover (Leir­
fall 1970: 9-10).
StjØrdalen er skild frå nabobygdene til alle sider av skog
og fjell.
Lånke-sokna ligg i ytre del av dalen, på sørsida av stjør­
dalselva.
Bygda ligg på b gge sidene av elva Leksa og blir også
kalla Leksdalen.
Den har frå gamalt vore delt i to bygdelag, Lanke­
bygda og Kleivbygda eller Overbygda (Schøning 1910: 18).
Samla
2
flatemål i sokna er 185 km , jordbruksarealet er 16.940 daa (Leir­
fall 1970: 10).
Stjørd l
sokn.
eller Værnes,
som det vart kalla før, om­
fatter ytre del av dalen på nordsida av stjørdalselva.
I tillegg
kjem ein li ten del på sørsida aust for Lånke.
dei fire soknene i
kommunen,
bruks ar alet er 21.128 daa.
dyrke.
Berre i
med berre
Det: er det minste av
2
5 km samla areal.
Jord­
Det meste av jorda er flat og lett å
Beitstadgren a,
eit stykke opp i
meir bakket og tungdreve (Leirfall 1970: 9-10).
vore delt inn i
fire bygdelag.
dalsida,
er det
Sokna har frå gama
Værnesbygda ligg nærast sjøen og om-
atter landet frå søraustsida av skatvalhalvøya i
vest til Bjørn­
- 14 ­
~
-
..,:­
,­
-
\
\
\
fl
I
I
I
\
\
/'
(
~~~)
--...j
I
/
/
J
,
<
E
/
o
o
~
I
\_---_\
\
\
)
,
(
I
~
,
\
-,
:
Fig. 1.
'"
~
Stjørdals geografiske plassering.
The geographical location of Stjørdal.
o
- 15 ­
dalen i
aust.
stor slette.
Vollbygda ligg aust for Bjørndalen på ei forholdsvis
Rett over elva
for Vollbygda ligg Øysletta,
medan
Kvålsbygda ligg nord for Vollbygda, høgare oppe i dalsida (Schøning
1910; 16).
Hegra er det einaste av soknene i Stjørdal som ikkje har
direkte tilkomst til Trondheimsfjorden.
store sandjordsletter langs elva.
Bygda merker seg ut med
Her deler elva seg,
og der er
gardar og grender som har karakter av fjellbusetj ing.
Det samla
2
arealet er 61
km , meir enn dobbelt så mykje som dei tre andre
soknene til saman.
Jordbruksarealet er også stort, 26.968 daa, men
prosentvis langt mindre enn i ytre del av kommunen (Leirfall 1970:
10-12).
Hegra har frå gamalt vore delt i fem bygdelag.
Hovudbygda,
~
Hegrabygda, ligg like aust for Vollbygda i Stjørdal.
Skjelstadmarka
ligg høgare opp og nord for Hegrabygda, og vart tidlegare halden for
å ligge heller avsides, med berre ei lita opning ned til Vollbygda.
Forrabygda ligg langs sideelva Forra aust for Hegrabygda, medan Sona­
bygda ligg langs sideelva Sona,
som munner ut i
Stjørdalselva ved
Sør-Kil (Schøning 1910: 16-17).
Som resten av landet var Stjørdal heilt dekt av isen under
istidene.
en,
Avsmeltinga gjekk forholdsvis snøgt kring Trondheimsfjord­
og Ra-stadiet,
dei store endemorenan
som vart bygd opp under
ein stillstand i Yngre Dryas, finn vi så langt inne som i Stjørdal.
Morenen kan følgjast som ein undersjøisk rygg frå Midts ndan i Mal­
vik tvers over Stjørdalsfjorden til Skatval og vidare til Frosta og
Tautra
(LØkås 1970: 70,
Sollid og SØrbel 1979).
stadiet trengde sjøen inn i Stjørdalen.
Først etter Ra­
Den marine grensa i området
vert difor yngre enn Yngre Dryas.
Innafor det
o.h.
under~økte
området er MG målt til omlag 180 m
Dei marine leirområda strekk seg opp til MG,
og fleire av
terassane som ligg i denne sona, er for ein del by d ut oppå leira.
Landskapet som vi kjenner de·t
l
dag, er utforma under is­
tidene og i tida som er gått sidan siste istida tok slutt.
forma som Stjørdalen har fått,
Den vide
kjem av at bergartane har vore for­
holdsvis mjuke og har ytt liten motstand mot gravinga til isen. Ein
hard grønnstein i Forbordfjellet, står no opp som eit markert fjell­
parti.
på sørsida av dalen ligg fleire knausar som stikk fram fr"
den eigentlige dalsida.
(LØkås ap.cit. s. 67).
Også her er det hardare berg som kjem fr m
- 16 ­
.
.
c
~
~
··
~
·
.,, :
~
c
~
c
Fig. 2
~
;E-
0
Ul
,;
~
Oversikt over sokn og bygdelag i stjØrdal.
Parishes and districts in Stjørdal.
- 17 ­
Landhevinga
Området kring Trondheimsfjorden har tidlegare vore lite
undersøkt med omsyn til landhevinga etterat siste istida tok slutt.
Dei seinare åra har Botanisk institutt ved Norges Lærarhøgskole
gjort mykje for å bØte på dette, men ennå er det lite som er publi­
sert (t.d. Kjemperud 1981).
stjørdal i bronsealderen,
vi veit ennå ikkje kor høgt havet sto i
og kan difor ikkje danne oss eit riktig
bilete av landskapet på den tida.
Landhevinga kan målast ved hjelp
av heva strandliner, terrassar og andre marine avsettingar.
delvis skjedd samstundes med isavsmeltinga,
Den har
og det er viktig å ha
for seg at det vi måler er ei landheving relativt til ei heving av
havnivået.
Det einaste som ser ut til å vere sikkert med omsyn til
landhevinga i stjørdal, er at det ikkje har vore nokon transgresjon.
Landhevinga har heile tida vore raskare enn hevinga i havnivået. Det
her heile tida vore regresjon (Anundsen 1977: 272, Kjemperud 1981:
12).
I samband med diskusjonen kring strandlina i Trondheim ved
grunnlegginga av byen, har det vore forsøkt å rekne ut landhevinga i
området gjennom dei siste tusen åra.
Både metoder og resultat frå
desse forsØka ligg til grunn for forsøk som er gjort her på å finne
havnivået i
bronsealderen i Stjørdal.
Etter kvartærgeologen Karl
Anundsen (op.eit. s. 273) kan ein gå fram på to måtar.
"1.
Med å oppsØke et område hvor det er utarbeidet en landhevings­
kurve, og hvor MG er omtrent like hØy og av omtrent samme alder
( ... ).
En må da kunne vente at landhevingsforholdene har vært
like.
"2.
UndersØkelser Vlser at landhevingen ennå ikke er stoppet. Vann­
standsm linger flere steder i
landet og renivellering av tid­
ligere nivellerte høyder, utført av NGO, viser at deler av Norge
fortsatt hever seg.
Hastigheten varierer fra sted til sted.
Ved å ekstrapolere hevingshastigheten bakover i
tiden får en
dermed et mål for landhevingen i det Ønskete tidsintervall".
Anundsen valde sjølv å sjå Trondheimsområdet i forhold til
landhevingskurver som er utarbeidd for Oslo (Hafsten 1956) og sØre
Østfold (Danielsen 1970).
I søre Østfold er det målt liknande ver­
diar for MG som i Trondheim-Stjørdalområdet,
omlag 180 m o.h
Det
har seinare vist seg at MG i Søre Østfold og Trondheim/stjØrdal ikkje
- 18 ­
kan vere jamgamle, og dermed ikkje kan samanliknast på dette viset.
I TrØndelag rekner ein med berre ei brerandavsetjing frå
Yngre Dryas, men på Austlandet er det fleire.
en Raet,
Den store hovudmoren­
som går gjennom sØre Østfold er no datert til eldre del av
Yngre Dryas, medan Ski-trinnet i Akershus er datert til sein Yngre
Dryas (Sørensen 1979).
MG i StjØrdal vert då jamgamal med MG i sØre
Akershus, men her er det store høgdeskilnader.
Landet har heva seg
omlag 25 m meir i As/Skiområdet enn i StjØrdal.
A. Kjemperud har nyleg utarbeidd ei landhevingskurve for
Frosta (Kjemperud 1981).
MG i
Stjørdal.
Den marine grensa der er omlag jamhøg med
Den vart truleg danna under Yngre Dryas (Kjemperud
1981: 12), og er rimelegvis noko eldre enn MG i stjØrdal, der havet
ikkje nådde inn før den kronosonen var slutt.
Geologen A. Kvale har rekna ut at landhevinga i moderne
tid er 3,7 mm årleg på Hell i
(Kvale 1966).
Stjørdal og 3,1 mm årleg på Frosta
I sin utrekning av landhevinga i Trondheim dei siste
tusen åra, rekna Amundsen med ei linjær heving.
Det kan nok gjerast
for korte tidsrom, men går vi lenger attende, må det takast omsyn
til at hevinga gradvis har minka.
M. Jones har gjort det i sitt for­
sØk på å rekne ut havnivået i Trondheim ved grunnlegginga av byen
(Jones 1978).
Han plussa på 10% av den landhevinga Kvale kom fram
til som kompensasjon for den minkande landhevinga.
Samstundes tok
han omsyn til at det i nyare tid har vore ei eustatisk stiging i hav­
nivået på 0,8 mm årleg.
Eg har gjort eit liknande forsøk på å rekne ut havnivået
ved byrjinga og slutten av bronsealderen, med utgangspunkt i dagens
landheving dvs. 3,7 + 0,8 mm årleg.
tusenår.
Resultatet vart ca. 19,7 m ved byrjinga og ca. 13,4 m ved
slutten av bronsealderen.
punkt i
Det er lagt til 10% for kvart
Tilsvarande tal for Frosta, med utgangs­
3,1 + 0,8 mm årleg, var i same følgd ca. 16,8 m og ca. 11,6
m. Etter Kjemperud sin landhevingskurve skulle tala ha vore ca. 17,
5 m og ca. 10,5 m.
Resultatet av utrekningane er noko for hØge, men
ein interpolasjon på ei slik landhevingskurve kan aldri verte heilt
nøyaktig.
Det kan difor ikkje leggjast for stor vekt på desse re­
sultata.
Kjemperud (19BO: 12) presiserer at dei siste 35% dvs. dei
siste 4000 åra,
av kurva er særleg usikker, då han ikkje har dater­
ingar frå denne perioden.
Sluttdelen av kurva er utforma på grunn­
lag av ei årleg landheving i dag på 3,1 mm.
Kva1e er ikkje åleine om å ha forsØkt å rekne ut kor sterk
- 19 ­
1m
Fig. 3.
Ristningane på Gråbrekk I-lokaliteten.
1918. Dei nedste figurane er no tapt.
The carvings on Gråbrekk I.
stroyed.
landhevinga er i
dag.
Etter fotografi frå
The lower figures are now de­
Geodetane Bakkelid og KlØve kom fram til ei
landheving på 4,4 mm årleg på Hell (Bakkelid og KlØve 1973).
utrekna
på same viset som ovanfor, vert den mogelege landhevinga frå byrjinga
av bronsealde en etter dette ca. 22,7 m og ca. 15,2 m frå slutten av
perioden.
Berre tre av bergkunstlokalitetane i
Stjørdal ligg slik
til at dei kan ha vore direkte knytt til strandsona (jfr. s. 26).
Det er Gråbekk I, Reppe l og Vikan l.
Reppe l og Vikan l er etter
det Økonomiske kartverket interpolert til ca. 16 1 m o.h.
Nedre kant
av Gråbekk I er nivellert til 14,9 m o.h. (Petersen 1926: 40). l tida
som er gått sidan lokaliteten vart nivellert i
tillegg heva seg mellom 20
g 25 cm.
1919, har landet i
Lokaliteten ligg såleis omlag
like hØgt som det utrekna høgast mogelege havnivået ved slutten av
bronsealderen.
Den kan difor til ein viss grad brukast til å kon­
trollere utrekningane som er gjorde foran.
Men også her er d t
fleire usikre faktorar som gj r seg gjeldande.
at vi ikkje veit kor høgt over den tidas
hogde inn.
Først og fremst de
ha~livå
ristningane vart
Ogs" alderen på ristningane spelar ei viktig rolle.
Gråbekk I lokaliteten rommer for det meste båtfigurar, men
også hestar og ringfigurar (fig. 3).
av båtfigurane av interesse.
1
Ein nyfunne lokalitet,
vik~l
For dateringa er særleg to av
Dei høyrer begge til typer som er om
Il, ligg omlag 2 m lågare.
- 20 ­
tal te av Marstrander i
hans avhandl ing om j ordbruksristningane i
Skjeberg i Østfold (Marstrander 1963).
Dei representerer både stil
A og stil B, som er datert til ulike tidsrom, til bronsealderperiod­
ane III-IV og V-VI (op.eit. s. 78).
Det ser difor ut til å vere
rimeleg å bruke omlag 700 f.kr. som utgangspunkt for utrekningane.
Fordi det er uvisst kor hØgt over havet ristningane lå har
eg gjort to alternative reknestykke.
I det eine dømet rekner eg med
at nedre grense for ristningane var ved nivået for vanleg springflo
og i
det andre at nedre grense var ved nivået for hØgste flo.
I
Trondheim er dei i moderne tid i same fØlgd 1,415 m og 2,426 m over
NGO's middelvasstand (Tallantire 1977: 274f).
Med ristningane like over normal springflo, vert talet for
landhevinga med irekna kompensasjon for minkinga 3,5 mm årleg i dag
og med ristingane like over hØgste floa 3,2 mm årleg.
Heller ikkje
denne utrekninga vert heilt nøyaktig, men resultatet ser ut til å
hØve best med den landhevinga Kvale kom fram til.
Nærare kan vi ikkje kome i
augneblinken.
Landet lå ved
slutten av bronsealderen ein stad mellom 13 og 15 m lågare enn i dag.
I det vidare arbeidet har eg brukt + 15 m som normalvasstand ved
slutten av bronsealderen.
Det er gjort fordi karta er teikna på
grunnlag av det Økonomiske kartverket,
SjØlvom 15 m er i høgaste laget,
nedre grensa for det som
som har 5 m ekvidistanse.
representerer truleg nivået den
unne utnyttast.
(Landhevinga gjekk då så
snøgt at l m nytt land kom opp av havet på omlag 200 år).
Landskapet ved slutten av bronsealderen
på Skatvalhalvøya gir det forholdsvis små forandringar i
landskapet,
men StjØrdalen vert på kartet forandra til ein lang,
gradvis smalnande fjord.
Inn til e'
line mellom Hell og Vikan er
den omlag som i dag, men vert så breidare og har den største breidda
mellom Gråbekk og Reppe.
mot Ydsti og Ydstines.
Fjorden smalner så traktforma av innover
Vidare innover til Trøite har den stort sett
same breidda fØr den igjen smalner kraftig forbi Hembre og Hegre og
tar slutt ved Fornes, der Forra renn ut i StjØrdalselva (jfr. fig.
4) .
Bergkunstlokalitetane ligg som perler på ei snor langs
nordsida av denne fjorden.
Mellom By og Reppe ligg to store og to
- 21 ­
Fig. 4.
Landska et i stjørdal ved havnivå på + 15 m. Bergkunst­
lokalitetane er vm rkte.
(Tala viser til tab. l).
The landscape at + 15 m higher sea level.
- 22 ­
små øyer midt ute i
Skatvalhalvøya.
fjorden.
To andre ligg lengre vest,
nærare
Stjørdalen er i dag fylt opp av lausmassar som er
bygd opp av stjørdalselva og sideelvene hennar som eit delta.
Delta­
avsetjingar og elvevifter er det vanlege resultatet av arbeidet til
elvene i Norge i sein- og postglasial tid.
Det er difor påfallande
at figur 4 ikkje viser noko slik avsetjing ved botnen av fjorden,
særleg når vi ser korleis fjorden er oppfylt i dag, omlag 2500 år
seinare.
Samstundes veit vi at det meste avelvetransporten gjekk
fØre seg under og,like etter isavsmeltinga, då elvane var på det
største.
vi må difor sjå med skepsis på ,det blietet figur 4 viser.
øyene ute i
fjorden styrker denne skepsisen.
Dei to små­
øyane lengst ute er fast fjell, men dei som ligg lenger inne er bygd
opp av lausmassar og er rester etter gamal elvebotn.
Det er difor
grunn til å tru at Stjørdalen ved slutten av bronsealderen var fylt
opp mins
så langt utover.
Langs dalsida ligg ei mengd terrassar.
etter gamal elvebotn.
For om
~ogeleg
kvartære historia til Stjørdal n,
terrassane (fig.
5).
Også del er restar
å få ei oversikt over den sein­
har eg sett nærare på del mange
Det er gjort ved hjelp av flybilete. HØgdene
til terrasseflatene er målte ut frå det Økonomiske kartverket.
distansen der er 5 m, og
høgdemåla~ert
Ekvi­
difor ikkje heilt nøyaktige.
Dei skulle likevel vere fullgode til formålet her. Dei låg2ste ter­
rassane ligg omlag 5 m o.h., dei høgaste omlag 115 m o.h.
(Det ligg
fleire terrassar i den marine grensa i området, men dei har eg ikkje
klart å måle ut fra karta).
Det som i
første omgang er av interesse, er 15 meterster­
rassane i ytre del av Stjørdalen.
Desse terrassane må vere komne
opp av havet i siste delen av bronsealderen.
et av Leksa og 1nnover til Moaneset.
vi finn dei ved utlØp­
Nivået kjem tydeleg fram også
på dei to øyene ute i fjorden, som må vere danna på grunn av veks­
lingar i elvefaret.
Fleire gamle elvefar kan franlleis sjåast som
djupe grøfter i landskapet (jfr. Leirfall 1970: 81).
Både 25 og 30
metersterrass~æ
austlegaste av dei to øyene.
ei lang, samanhengande
er representerte på den
25-metersnivået firm vi i tillegg som
errasse på nordsida av dalen langs den store
elvegrøfta som skjerer gjennom Hognes og Moksnes.
Det kan difor
ikkje vere tvil om at det må ha vore tørt land så langt ut som til
Reppe og By gjennom heile bronsealderen.
- 23 ­
Fig. S.
Elveterrassar og leirr sgroper i StjØrdal.
Raised river beds and clay slides in Stjørdal.
-
24 ­
12.0 m o.h.
·110
100
90
- 80
- 70
80
50
40
30
.l'
.0
- _... -------­
-_.- ...... ---­
-
...,.--=-----~--_.-
_____
"'--~a~
_.--­ - - - ­
10
0
.
'0
11
!
~
i
12
i'"
13
14
r
s.
'"~
i'
~
1­
lO
"n
0
~
161lm
3"
l
•• -flO
Fig. 6.
Idealisert snitt gjennom Stjørdalen med terrassane og
dagens elvefar innteikna.
Mogelege elvefar ved byrjinga
og slutten av bronsealderen er også innteikna.
Idealized profil
of The Stjørdal valley showing the
r ised river beds, the present river and probable river
levels at the beginning and end of the Bronze Age.
I dag stig Stjørdalselva 15 m på strekninga frå Hell til
Fornes.
Begge stadene blir det danna nye elveterrassar.
gamle, men ligg i ulike hØgdenivå.
Dei er jam­
Dette er framstilt i figur 6,
som er ei prinsippskisse der det noverande elvefaret er samanlikna
med dei mange terrass ne.
Med same fall i elva også i bronsealderen,
vil eit nivå på + 15 m ved elvemunninga svare til + 30 m ved Fornes.
på figuren er det teikna liner for elvefaret også ved byrjinga og
slutten av bronsealderen (med same fall som i dag).
Det viser seg
at 15-metersnivået ved Hell svarer til 25-metersnivået ved Hegre og
30-metersnivået ved Fardal og Ingstad.
I røynda er forholdet ennå meir i nflØkt.
Same fall i
elvefaret både i bronsealderen og i dag føreset at elva heile tida
har kunne grave seg jamt ned i lausmassar, både innafor undersøkings­
området og eit godt stykke vidare opp gjennom dalen.
Fallet er av­
hengig av kor den næraste fjellterskelen gOr, som elva renn over.
Dersom elva grev seg ned til ein slik terskel, vert fallet nedafor
terskelen e-tter kvart større enn det var fØr.
større landheving i
dei Øvre delane av vassdraget gir motsett resultat.
H r vil f lleL
på det heva elvefaret vere større enn for det nåverande.
Begge desse
to feilkjeldene kan verke inn og gjer skissen på figur 6 usikker.
- 25 ­
Men dei kan også nøytralisere kvarandre.
Kartet på figur 4 kan på ingen måte vise bronsealderland­
skapet i
stjørdal.
Dalen var ikkje ein fjord, men var fylt opp av
lausmassar nesten så langt utover som i dag.
Dermed kan berre nokre
få av ristningane (Vikan I, Reppe I og Gråbekk I) ha lege til sjøen.
Resten lå oppe i dalen som i dag, i grenseområdet mellom den dyrka
marka på terrassane og skogsområda.
Kartet gir likevel nyttig og viktig informasjon.
Det viser
at store areal er omrota og gravd bort av elva sidan bronsealderen
tok slutt.
I tillegg kjem leirras høgare oppe i dalsidene. Ved hjelp
av flybilete er det også forsøkt å kartlegge dei, i den mon vi kan
kjenne dei att i dag.
Også dei er teikna inn på figur 5.
dei er kjende frå eldre,
86ff).
skriftlege kjelder (jfr.
Fleire av
Leirfall 1970:
Nokre av rasgropene er tydelege og sikre, medan andre er
usikre.
Det omrota og utvaska arealet er i røynda større enn det
som går fram av figur 4.
ens høgdenivå ved + 15 m.
gjennom dalen,
Strandlina er teikna ved å legge inn dag­
Men tar vi omsyn til stiginga i elva opp
går grensene for erosjonsområdet ved 25-meterskurva
ved Hegre og ved 30-meterskurva ved Fornes.
Det blir difor breidare
og strekk seg lenger oppover dalen enn fjorden som er teikna inn på
figur 4.
For å få ei full forståing av kor mykje og kva for land­
areal som er erodert bort, lyt ein difor kombinere figurane 4, 5 og
6.
Berre ein liten del av bronsealderlandskapet eksisterer i
dag.
Det er difor lite von om å finne spor etter buplassar, graver,
lausfunn og andre leivingar etter menneske i området.
Bergkunsten
står dermed att som den så godt som einaste kjelda til studiet av
bronsealdersamfunnet i Stjørdalen.
-
26 ­
Tabell 1. Oversikt over lokalitetane, dominerande motiv, høgder
over havet, næras e nabolokalitet og målingar av orien­
t r'ng og helning på ristningsberget.
...
I
0
...
...'"
..:
c
0-
0
-
~
<­
c
<=
.><
0
0
Ul
~
c
....::>
<-
Ul
::>
'E0 i
-...'"
<-
.s;;
~
....'"
..:
<:
'"<:
''''
<= ...
"''''
"'~
... '"
Ul -'"
",0
<.~
I'd
0
JO
-0
c:
- -
-
r
bH
Myr I
fotsol e
-
113m
F
1908
107 m
F
1908
105 m
F
l
Alstad
Skatval
-
2
A.'nstad I
Skatva l
1870
3
Arnstad Il
Skatva 1
-
-
4
Auran I
Skatval
1872
5
Auran Il
Skatval
6
Auran III
Skatval
-
90 m
~JO
'~
'"
<=
>
'" 0<­
<-
'"
.~.
... <=+-'
'"
-0"''''
C~· ......
...~mb
"''''
",U1~
"'c:~
"'<:'"...
'"
.., '"
"'Ul
'~
~<.
EJO
-
390 m
3
-
-
Auran 11
110m
båt
-
Auran V
15 m
Auran Il
15
5
5
111
7
,Auran !V
Skatval
1872
103 m
F
bH
Auran Il
15 m
8
Auran V
Skatva 1
1908
103 rn
r
båt
Auran III
15 m
-
9
Auran Vl
Skatval
1937
106
in
F
hest
Auran IV
55 m
3
10
Auran Vll
Skatval
1937
102
in
G
-
11
Skatva l
1908
-
F
hest
-
F
fotsole
Auran VI
G
-
-
-
-
Auran VIII
-
3
-
-
12
Auran IX
Skatval
1937
13
Auran X
Skatval
1908
14
Auran XI
Skatval
1908
G
-
-
15
Bjernaård I
Hegra
1913
97 m
F
bH
16
Hegra
1923
63 m
F
bU
Bjørng.l.rd III
Sjørnaård V
75 m
5
17
8jernqArd III
18
BjørnQård IV
Heara
1923
92
F
fotsole
Bjørng.1 rd l
20 m
-
Hegra
1923
F
fotsole
-
19
Bjørnqård V
20
Bremset l
Hegra
1942
75 m
F
bH
Bjorngård Il
75
Skatval
1882
84
F
fotsole
Bremset Il
85 m
21
Bremset Il
Skatva l
1882
86 m
F
bH
Bremset III
15 m
2
22
Bremset III
Skatval
1937
87 m
F
bH
Bremset Il
15 m
2
3
BjornqArd Il
97 m
-
III
ni
600 m
20
ni
-
in
23
Einang l
24
Fordal l
Hegra
1927
F
hest
-
Hegra
1908
58 m
F
hest
Forda l III
45 m
25
Fardal Il
Hegra
1916
40 m
F
hest
Fordal III
15 m
26
Heara
1924
40 m
F
hest
Farda 1 Il
15 m
27
Forda 1 III
Fardal IV
He~ra
28
Forda 1 V
Hegra
29
Farda 1 VI
JO
Gjeving 1
Hegra
Lånke
1932
1980
1957
31
Stj'lrda 1
32
Haaen I
33
Hegre l
He 9re Il
35
Hegre III
36
HeQre IV
Gråbrekk I
34
F
hest
-
F
hest
131 m
F
-
13R m
F
båt
1918
15 m
F
båt
Lånke
1963
147 m
F
fotsole
Hegra
1895
26 m
F
båt
IJeoN
Hegra
1924
32 m
153 m
F
r,
bH
.
Forda 1 Il
Fardal IV
Reppe I
Stokkan I
Gjeving I
Henre IV
Heqrc I
Hegra
1937
28 m
F
båt
He'l '('e l
r
hest
-
25 m
F
båt
Hegre VII
-
37
Hegre V
He~ra
1939
vr
Hegra
1957
38
Hegre
-
40 m
-
-
5
-
5
3
-
75 m
5
J
-
-
925 m
2820
III
3
3
360 m
-
3840 m
3
35 m
5
45 m
3
35 m
5
30 m
3
-
-
-
-
- 27 ­
he rock art loe lities in StjØrdal, the dominant motifs,
heights above the present sea level, nea est neighbour
localities and measurement of orientation an inclination
of the rock surfaces.
...
0.
e
...
s­
aJ
..:<:
'­
';;;
.x
.><
c
e
e
C
=>
'"
'+­
39
He')re VII
Hegra
1957
40
41
Hegre VrII
He'lra
Lånke
1A96
~
Hell l
Ingstad l
-­'"
on
c::
'"c
=>
E
.;: ..,e
r-
-'=
e
eT
-'=
...
I
I
C
e
e
aJ
'" ...aJ
~.J:J
.~
aJ'"
"'aJ...,
C~· ....
-'
~.~
"'­
"''''
'-.l<
'"c
:>.~
aJ
"''''­
"''''
>~~
'"
...
III 0
c::~
-
30
'" es­
s­
'"en
'"
-'
c aJ
en
~
s­
.~
""
aJ
E.J:J
3
F
Mt
Heqre VI
F
-
-
-
-
47 m
F
vilt
(Gjevin') l)
(785 m)
5
2
25 m
-
111
Hegra
1952
40 ro
F
hest ?
Ings tad Il
30
Ingstad Il
Hegra
1961
40
In
F
fotsole
Ingstad l
30 ro
1
44
Kil l
1947
122 ro
F
båt
Kil 11
40 m
F
46
Kil Il
Knotten
He')ra
-
G
bH
-
495 m
495 ni
3
45
He'lra
He')ra
-
47
Lei rfa 11 I
1923
fotsole
LeiJ'fa 11 Il
Lei rfa 11 III
36 ro
44 m
45 m
F
48
He')ra
Hegra
F
F
fotso 1e
fntso1e
40
F
fotsole
52 1'1
73 m
F
F
BO
F
42
43
[
49
50
Leirfa 11 IV
51
52
Mona l
Leirfall V
lieQra
He9ra
Hegra
St jordal
1973
-
1949
1950
1957
1966
1922
ni
Kil I
bH
Leirfall III
Leirfall III
25 m
60 m
fotsol e
Ydstines I
-
Arnstad l
-
-
2820 m
3
75 m
75 m
5
/4yr I
Skatval
Skatval
1908
t4yr III
Ska tva 1
1937
66 m
G
56
Reppe I
Lånke
F
hest
Gjeving I
Rokke I
Ska tva 1
1964
1BBl
16 ro
57
103 m
F
båt
Rokke Il
58
Røkke Il
190B
1911
F
b~t
Rokke III
Røkke IV
Skatval
Skatval
106 m
59
F
båt
Skatva 1
1911
84 m
87 m
F
båt
Rokke I
Rokke IV
Rokke III
Rokke V
Skatval I
Skatva 1
Skatval
1937
123 m
Ska tva 1 II
Skatva l
64
Skatval III
65
66
Skjervoli l
Skjelstad l
Skatval
Skatva l
-
67
Skj el stad Il
Skjel stad III
Smågård l
Stokkan I
Stokka n Il
60
61
62
63
68
69
70
71
72
73
74
Trøite l
Trøite l)
Vikan I
75
Vinnan )
76
Ydstines
)
Hegra
Hegra
123 m
-
24
1934
-
-
-
-
-
- -
91 m
ril
G
F
G
G
F
r;
G
-
båt
r,
-
F
1920
1no
32 m
34 m
F
bH
fotsole
r
-
Hegra
1908
F
fotsole
Hegra
St jorda1
1952
Skatva 1
Stjorda1
190B
1863
-
16 m
-
-
2
5
-
-
Arns tad l
1600 m
-
3
(1370 m)
-
-
(Auran IX)
76 m
ni
1
3
-
-
-
1929
390
5
65 m
båt
-
1615 m
3
65 m
-
He9 ra
Hegt'a
St jordal
St j [lrda 1
-
-
5
Leirfall IV
11yr Il
ni
3
40 m
35 m
25 ro
53
-
-
Lei rfa 11 IV
Leirfa 11 III
54
55
-
Ul
Bjornq~rd
III
340 m
360 m
930 m
Gt'åbrekk l
Stokkan l
-
-
-
1
3
-
-
(i
-
-
-
-
Auran IX
2670 m
Mona I
-
3
-
1615 m
5
F
bAt
-
r,
-
112m
F
båt
- 28 ­
HELLERISTNINGANE
Lokalitetane
Dette avsnittet er eit samandrag av det vi i dag veit om
bergkunstlokalitetane i stjØrdal kommune.
Det meste er samanstilt i
tabell l, der lokalitetane er oppstilte alfabetisk etter gardsnamna.
Det er foreløpig ikkje mogeleg å gje eksakte opplysningar om stor­
leik,
figurdominans mv. byggjer på dei inntrykka eg sjØlv sit att
med etter å ha vitja alle lokalitetane ein eller fleire goner.
Ettersom det ennå vil gå mange år fØr bergkunsten i Stjør­
dal er fullstendig publisert, har eg funne det rett å gje eit kort
ov rsyn over kv
som finst.
Kvar lokalitet vert ikke omtalt.
er samla gruppevis for kvar namnegard.
Dei
Samstundes vert det gitt eit
oversyn over litteratur der lokalitetane tidlegare er omtalte. Over­
sikten omfatter dei lokalitetane som var kjende ved utgangen av 1980.
Alstad, Skatval
nr. l.
Arkeologisk avdelings tillitsmann gjennom mange år,
skal ha sett ristningar på ein av Alstadgardene.
Oliver Alstad,
Berget er sidan
tilgrodd og figurane vart ikkje funne att av Lund i 1937.
Alstad
kjende Skatvalristningane betre enn nokon annen i sin tid, så opp­ lysningane hans må reknast som pålitelege.
Arnstad, Skatval
Lokalitet I-Il.
Litteratur:
nr. 2-3.
Leirfall 1970, K. Rygh l87la, 1879, 1908, 0 Rygh 1873.
Sognnes 1982.
Stjørdal l.
Ein forholdsvis liten lokalitet på berg som stikk fram midt ute i
dyrka m
k.
Den andre lokaliteten er uviss; ein mogeleg båtfigur på
stein med bumerke frå nyare tid.
Auran, Skatvdl
Lokatitet I-XI. nr. 4-14.
Litteratur: Leirfall 1970, K. Rygh 1873, 1879, 1908, O. Rygh 1873.
Sognnes 1982.
StjØrdal l.
Ei av dei største samlingane av helleristningar i
StjØrdal.
Dei
- 29 ­
fleste lokalitetane ligg på Oppauran, nær toppen av ein bergrygg som
skil to av dal gangane på Skatval.
Dei ligg i kanten av dyrka mark.
Bjørngård, Hegra
Lokalitet I-V.
Litteratur:
nr. 15-19.
Gjessing 1935, Leirfall 1970, Marstrander 1954, Peter­
sen 1926a, Shetelig 1930, Stjørdal l.
Også ein av dei største samlingane med helleristningar i Stjørdal.
Lokalitetane ligg forholdsvis hØgt oppe i lia på nordsida av Stjør­
dalen.
I dag ligg dei fjernt frå dyrka mark, bortsett frå eit lite
område med beitemark.
Men landskapet kan ha vore heilt annleis i
bronsealderen, med terrassar like nedafor ristningane.
Bremset, Skatval
Lokalitet I-III.
Litteratur:
nr. 20-22.
Leirfall 1970, K. Rygh 1882a, 1908, Sognnes 1982.
StjØrdal l.
Forholdsvis små lokalitetar som ligg i kanten av dyrka mark.
Einang, H gra
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 23.
Leirfall 1970.
Hestefigur på stabbestein langs vegen.
Steinen står no i hagen ved
DKNVS, Museet i Trondheim.
Fardal, Hegra
Lokalitet I-V.
Litteratur:
nr. 24-29.
Leirfall 1958, 1970, Petersen 1926a, K. Rygh 1908,
Shetelig 1930, Stjørdal I.
Lokalitetar med mest berre hestefigurar.
Dei ligg i skogsmark i lia
eit stykke opp frå elva.
Gjeving, Lånke
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 30.
Leirfall 1970, Sognnes 1983a, Stjørdal I.
Ein liten lokalitet på sterkt vitra berg.
Den ligg i kanten av eit
- 30 ­
lite område med dyrka mark, nokså hØgt oppe i
Stjørdalen.
lia på sørsida av
Gråbrekk, stjørdal
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 31.
Leirfall 1970, Marstrander 1956, Petersen 1926a,
Sognn
S
1983a, Stjørdal I.
Lokaliteten sto eit stykke opp frå Gråelva.
Den vart utsprengd, og
det meste står no i hagen ved DKNVS, Museet i Trondheim.
Hagen, Lånke
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 32.
Leirfall 1970, Sognnes 1983a.
Ein liten lokalitet med rissa figurar.
Den ligg midt inne i dyrka
mark.
Hegre, Hegra
Lokalitet I-VIII.
Litteratur:
nr. 33-40.
Leirfall 1958, 1970, K. Rygh 1908, stjørdal I.
Ein av dei største samlingane med ristningar i stjørdal. Lokalitet­ ane ligg ved foten av ei skråning mellom to terrassar, som begge er
oppdyrka.
Hell, Lånke
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 41.
Gjessing 1936, Hagen 1966, 1976, Hallstrom 1908a, 1908b,
1909, 1938, Lossius 1899, Petersen 1931, Sognnes 1983a,
StjØrdal I.
Ein lokalitet med veideristningar; store og små reinsdyr.
Ingstad, Hegra
Lokalitet I-Il.
Litteratur:
nr. 42-43.
Leirf 11 1970, stjørdal I.
To små lokalltetar som ligg like opp for dyrka mark.
- 31 ­
Kil, Hegra
Lokalitet I-Il.
Litteratur:
nr. 44-45.
Leirfall 1970.
To små lokalitetar som ligg i skogsmark.
den andre nærare elva.
Den eine hØgt oppe i lia,
Knotten, Hegra
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 46.
Leirfall 1958, 1970.
Groplokalitet, der gropene ligg konsentrisk kring ei lita jettegryte.
Leirfall, Hegra
Lokalitet I-V.
Litteratur:
nr. 47-51.
Leirfall 1958, 1970, Marstrander 1966, 1970, 1974, 1')80,
Petersen 1926a, StjØrdal I.
Den største samlinga av helleristningar i
StjØrdal.
Lokalitetane
ligg i ei skråning mellom to terrassar, den lågaste berre nokre få
meter opp frå dyrka mark.
Mona, Stjørdal.
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 52.
Leirfall 1970, Petersen 1926a, Sognnes 1983a, Stjør­
dal I.
Liten lokalitet på jordfast stein ute i dyrka mark ved foten av Mona­
berget.
Ein stor steinblokk er falt ned frå berget og ligg delvis
over ristningane.
Myr, Skatval
Lokalitet I-III. nr. 53-55.
Litteratur:
Leirfall 1970, K. Rygh 1908, Sognnes 1982, StjØrdal I.
Det er i
dag berre igjen ein liten groplokalitet, men der skal tid­ legare også ha vore to figurlokalitetar.
Dei er no bortsprengde.
Gropene ligg på oppstikkande berg i dyrka mark.
- 32 ­
Reppe, Lånke
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 56.
Leirfall 1970, Sognnes 1983a, StjØrdal I.
Liten lokalitet med hestefigurar like ved Krikbekken, i nedkant av
skogkledp, bergrygg.
RØkke, Skatval
Lokalitet I-V.
Litteratur:
nr. 57-61.
Leirfall 1970, K. Rygh 1982a, 1883, 1908, Sognnes
1982, stjørdal I.
Ein av dei største samlingane med ristningar i Stjørdal. Dei fleste
lokalitetane ligg på oppstikkande berg ute i dyrka mark nær toppen
av eit høgdedrag.
Skatval, Skatval
Lokalitet I-III.
Litteratur:
nr. 62-64.
Leirfall 1970, Sognnes 1982, StjØrdal I.
Ein liten figurlokalitet og to små groplokalitetar.
Figurlokaliteten
ligg på ein framstikkande bergrygg ved foten av Forbordfjellet, like
opp for dyrka mark.
SkjervolI, Skatval
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 65.
Leirfall 1970, Marstrander 1978, Sognnes 1982, Stjør­
dal I.
Brotstykke av helle med båtfigur som vart funne i el hellekiste ved
fjerning av ein gravhaug.
SkjØlstad, Hegra
Lokalitet I-III.
Litteratur:
nr. 66-68.
Leirfall 1970.
Tre små groplokalitetar.
-
Fig. 7.
33 ­
Kart over figurlokali tetane i stjørdal.
Liner er teikna
frå ein lokalitet eller gruppe av lokalitetar til alle
lokalitetar som ligg mindre enn 4000 m borte.
Map showing the locali ti es with figures in stj ørdal.
Lines are drawn between localities less than 4000 m apart.
- 34 ­
smågård, Hegra
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 69.
Leirfall 1970.
Ein einaste båtfigur.
Lokaliteten ligg i skogsmark høgt oppe i lia
på nordsida av Stjørdalen.
Stokkan, Stjørdal
Lokalitet I-Il.
Litteratur:
nr. 70-71.
Leirfall 1970, Sognnes 1983a, Stjørdal I.
To små lokalitetar.
Den eine ligg i kanten av dyrka mark. Den andre
er usikker.
Trøite, Hegra
Lokalitet I-Il.
Litteratur:
nr. 72-73.
Leirfall 1970, K.
Ry~h
1908.
Rygh fekk melding om funn av ristningar på garden.
av "jordbruksmessige årsaker".
Dei var dekt til
Etter munnleg opplysning frå Jon
.Leirfall, skal bygdehistorikaren Einar Hermstad ha sett to felt med
ristningar på Trøite.
Vikan I
I tillegg kjem ein groplokalitet oppe i lia.
st.j ørdal
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 74.
Leirfall 1970, Sognnes 1983, Stjørdal I.
Liten lokalitet som ligg nær sjøen.
Vinnan, Skatval
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 75.
K. Rygh 1908.
Liten groplokalitet som ikkje er funnen att etter at Rygh såg den
første gongen.
Ydstines, Stjørdal
Lokalitet I.
Litteratur:
nr. 76.
Hallstrom 1908a, Leirfall 1970, Nicolaysen 1862-64,
K. Rygh L908, o. Rygh 1873, Sognnes 1983a, Stjørdal I.
Forholdsvis stor lokalitet med mange figurar.
Lokaliteten ligg ved
ein nedlagt husmannsplass (Ydstinesaunet) forholdsvis høgt oppe i
lia på nordsida av Stjørdalen.
- 35 ­
Samandrag
Alle lokalitetane er teikna inn på kartet figur 4,
•
som
viser fleire påfallande trekk ved den geografiske utbreiinga til
ristningane:
av dalen.
I Stjørdalen ligg dei fleste lokalitetane på nordsida
Med få unntak ligg dei forholdsvis lågt, nær indre kant
av ein terrasse eller terrasserest.
Ofte ligg dei i overgangen mel­
lom den dyrka jorden på terrassane og dei brattare, skogkledde liene.
på Skatvalhalvøya er lokalitetane stort sett konsentrerte til aust­
vestgåande bergryggar midt på halvøya, ikkje langs sjøen, slik Leir­
fall (1970: 230) hevder.
Lokalitetane finst spreidd innafor heile strekninga frå
Bremset til Kil, men mange ligg ofte samla i grupper, som igjen ligg
innafor to store konsentrasjoner.
Det er illustrert på figur 7, der
det er teikna liner frå ein lokalitet (eller gruppe av lokalitetar
der dei ligg så tett at dei ikkje kan skiljast frå kvarandre på kart­
et)
til alle andre lokalitetar som ligg mindre enn 4000 m borte.
Denne grenseverdien er vald på grunnlag av diskusjonen i eit seinare
avsnitt (s. 51).
Resultatet er eit nettverk av liner som gir uttrykk
for kor nær ein lokalitet er til andre lokalitetar.
Dei to store
ristningskonsentrasjonane kjem tydeleg fram, ein på Skatval og ein i
Hegra.
Iområdet imellom er det få, spreidde lokalitetar.
Det er store variasjonar i
flatemål på lokalitetane.
hundre figurar.
storleik,
Dei ligg alle innafor dei to store konsentrasjonane,
som likevel også rommer mange smålokalitetar.
konsentrasjonane er gjennomgåande små.
figur.
mengd figurar og
Dei største lokalitetane rommer meir enn
Lokalitetane utanfor
Dei minste har berre ein
Eit unntak frå dette mønsteret er Ydstines I, ein forholds­
vis stor lokalitet, som ligg omlag midt mellom dei to konsentrasjon­
ane.
Ser vi på materialet samla,
som er hogd inn i bergflatene,
på ein lokalitet.
av Skandinavia.
er det forholdsvis få motiv
sjølvom det kan vere mange figurar
Dette er eit forhold som er vanleg over det meste
Med unntak av særleg Båhuslen og Østfold er bronse­
alderens bergkunst forholdsvis fattig på motiv (Althin 1943, Buren­
hult 1972, 1980, Fett 1940, Larsen 1972, Malmer 1980).
på nokre av StjØrdalslokalitetane er det likevel forholds­
vis mange motiv.
Det er særleg på Leirfall, men også på Bjørngård,
Hegre,
Dei viktigaste motiva er groper, båtfigurar, fot­
og Auran.
- 36 ­
solar og hestefigurar.
Andre motiver meir sjeldsynte, men ring­
figurar, særleg konsentriske ringar, er nokså vanlege.
Lokalitetane er oftast dominert av eitt motiv.
Eit viktig
skilje går mellom lokalitetar med berre groper og lokalitetar som
også har andEe figurar.
Nokre av dei siste er også gropdominerte,
men ser vi bort frå gropene, er det tre hovudgrupper av lokalitetar.
Dei er anten båtdominert, forsoledominert eller hestedominerte.
For
seg sjølv står ein lokalitet med berre vilt, men den høyrer rimeleg­
vis heime i ein annan bergkunsttradisjon (veidekunsten) og i ei anna
tidl.
på nokre lokalitetar finn vi berre eitt motiv, men motiva
ser ikkje ut til seg i mellom å utelukke kvarandre.
SjØlvom ein
lokalitet til dØmes er båtdominert, finn vi oftast også hestefigur­
ar, fotsolar eller andre motiv på ristningsflata.
14 av lokalitetane er reine groplokalitetar.
dominerte,
14 fotsoledominerte og I l hestedominerte.
27 er båt­
Nokre få, små
lokalitetar kan ikkje seiast å vere dominert av noko spesielt motiv.
HØgder over havet
Lokalitetane sine høgder over havet har spela ei ikkje lita
rolle i diskusjonen kring bergkunsten i Noreg.
Det gjeld særleg når
alderen til veideristningane har vore diskutert, men også for jord­
bruksristningane.
Alt for meir enn 100 år sidan peika Oluf Rygh
(1873) på at dei lokalitetane som var kjende i Østfold var knytt til
visse høgdenivå.
Sverre Marstrander (1963: 315) kom likevel til at
hØgdene over havet ikkje kan spele noko rolle for dateringa av rist­
ningane,i Skjeberg.
Spørsmålet vart på nytt aktuelt då Egil Bakka påviste at
det var systematiske skilnader i
høgder mellom veideristningane og
jordbruksristningane i ytre deler av Sogn og Fjordane målt i forhold
til Tapesnivå (Bakka 1973: 81).
Det er difor grunn til å sjå nærare
på dette forholdet også for stjørdalsristningane.
HØgdene over havet
for dei einskilde lokalitetane går fram av tabell l, men er også
framstilt grafisk i
figur 8.
HØgdene er rekna ut ved interpolasjon
mellom hØgdekurvene på det økonomiske kartverket.
tetar er tatt med.
Berre figurlokali­
For dei større lokalitetane er det midtpunktet
som er målt.
l Det same gjeld dei tre nyoppdaga veidelokalitetane på Lånke
(Lånke I-III).
-
37 ­
150
32
140
~
130
29
120
110
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
ks-80
m o.h.
Fig. 8.
Høgder over havet for figurlokali tetane
Tala viser til tabell l.
i
st j Ørdal.
Heights above the present sea level for figure localities
in Stjørdal.
kan ikkje underslåast at det også er funne ristningar på sørsi a av
dalen.
på Skatval er biletet meir nyansert.
der mot sØr og sola på same viset som i
Sognnes 1981b).
Ristningane ligg ikkje
sjølve Stjørdalen (jfr.
Jordsmonnet er heller ikkje sand og grus, men leire.
Figuren viser tydeleg at Th. Petersen ikkje hadde rett då han hevda
(1926a: 41) at alle ristningane i TrØndelag vende mot sør.
38 ­
Figur B viser stor spreiing,
frå 15 m til 147 m.
Vert
figuren jamført med dei utrekna havnivåa ved bronsealderens byrjing
og slutt, viser det seg at berre for dei tre lågastliggjande lokali­
tetane (Gråbekk I,
nr. 31, Reppe I, nr. 56 og Vikan I, nr. 74) kan
det vere tale om at dei er strandbundne 1
•
Alle dei andre lokali­
tetane ligg så høgt at det må ha vore andre faktorar enn nærleik til
sjøen som er avgjerande for kor dei er plassert.
Ristningsflatenes orientering
Dei fleste bergkunstlokalitetane i stjørdal vender mot sør.
Det er eit inntrykk ein fort får når ein har sett nokre av dei. Ved
mine besØk på lokalitetane har eg målt orientering og helling på
ristningsberget.
Orienteringa er målt horisontalt langsetter berg­
overflata, medan hellinga er målt nedetter berget, i rett vinkel på
orienteringa.
Resultatet av desse målingane er eit sett med to mål­
ingar som direkte kan nyttast til eit nærare studium av ristnings­
flatene (jfr. Sognnes 19B1b, 1983b).
Hellingsretninga kjem indirekte fram ved desse målingane.
Ved hjelp av teknikkar som er vanlege i strukturgeologiske studier
kan det lagast
diagr~m
9 er eit slikt diagram.
som viser hellingsvinkel og -retning.
Figur
Det er eit konturdiagram basert på 140 mål­
ingar frå nesten 50 lokalitetar.
Kor mange målingar som er gjort på
kvar lokalitet går fram av tabell l.
Medianverdien for dei målte orienteringane er BOo.
av målingane ligg mellom 42° og 119°.
50%
75% ligg mellom lBo og 149°.
(For å finne hellingsretningane lyt en plusse på 90° til kvart av
desse tala). Medianverdien for hellingane er 24°.
ligg mellom 16° og 33°, BO% mellom 11 0 og 43°.
50% av målingane
Diagrammet viser at hellingsretningane fell inna tor ei t
breidt belte som strekk seg frå nord-nordaust til sør-sørvest, men
særleg konsentrert til den søraustre kvadranten.
difor bli at bergkunsten i
Konklusjonen må
Stjørdal er dominert av ristningsflater
som vender mot sØr og søraust og som heller mellom 10° og 45°.
Marstrander (1980) peikte på sambandet mellom ristningane i
Stjørdal og dei solvende, sjølvdrenerande skråningane på nordsida av
dalen.
l
Figur 9 kan tolkast som ei klår støtte til dette, men det
Det same gjeld den nyoppdaga Vikan II.
- 39 ­
N
~
1-6
IY::::::'::I
7 - 12
13-18
> 18 pr. 1% areal
,eo
kS-e,
Fig. 9.
Konturdiagram for hellingsretning og -vinkel på figur­
lokalitetane i stjØrdal.
Contour diagram for orientation and inclinati on of the
rock art surfaces in StjØrdal.
Hoggeteknikk
Det er ikkje gjort nitide undersøkingar av kva for teknik­
kar som vart nytta då figurane vart lagd.
I dag er også dei fleste
lokalitetane i slik stand at det må til ei omfattande rensing fØr
detaljar i teknikken kan la seg undersØke.
Dei aller fleste av Stjørdalsristningane ser likevel ut
til å vere prikkhogde, og til tross for den ålment dårlege tilstanden,
er det mange dØme på tydelege hoggernerke.
Ein av lokalitetane i bygda har lenge vore kjend som eit
særtilfelle innafor norsk og nordisk bergkunst.
ninga Hell I,
Det er veiderist­
som er skore eller rissa inn i berget.
Den har lenge
- 40 ­
vore oppfatte som den einaste lokaliteten som har vore utfØrt i
denne teknikken (Gjessing 1936:
103),
men når det vert hevda at
ristningane på Hell skil seg frå dei andre ristningane i distriktet
både ved stil, motiv,
teknikk og plassering i
lendet (Hagen 1976:
113) er det ikkje rett.
Alle figurane på Hagen I er utforma i same teknikken. Av­
standen mellom dei to lokalitetane er berre omlag 3,9 km.
Eit par
fotsolar på RØkke III ser også ut til å vere rissa inn i berget.
Nokre rissa figurar på Leirfall III er truleg ikkje ekte.
i
Melhus,
inn.
på Lynge
Sør-Trøndelag er både figurar og groper skore eller rissa
I augneblinken er det faktisk kjend langt fleire jordbruksrist­
ningar enn veideristningar i denne teknikken.
- 41 ­
BRONSEALDERFUNN FRA STJØRDAL
Talet på bronsealderfunn frå StjØrdal er heller lite.
I
alt er det til DKNVS, Museet i Trondheim kome inn 12 funn, men av
dei er 4 steinblokkar med helleristningar.
Dei er omtalte foran.
Det er berre to sikre gravfunn, begge frå RØkke.
SkjervolI kan også vere frå bronsealderen.
HelleLista frå
Men ettersom det berre
dreier seg om ein ufullstendig båtfigur i kanten av ei lita stein­
helle og det ikkje vart funne daterande oldsaker i grava, kan stein­
en med ristninga like godt ligge sekundert i ei langt yngre grav.
Det er flest holkØkser,
tilsaman 3 stk.
Vidare er det funne ein
spjutspiss, fragment av ein bronsespiral og noko av ei rombisk berg­
artsØks.
l.
Auran, Skatval
T 1866
Litteratur:
K. Rygh 1878, 1880b.
HolkØks med sekssidig tverrsnitt utan hempe.
Den vart funne i eit
grust.ak for "længere tid siden" i marka aust for garden.
2.
Fiskvik, Skatval
T3461
Litteratur: K. Rygh 1887
Spjutspiss som vart funne laust i grusbakke under vegarbeid.
3.
Mæle, Skatval
T13673
Litteratur: Petersen 1928
Liten spiral med fire vindingar.
Den skal ha vore eine halvparten
av ein dobbelspiral som vart funne "for mange år siden" i ein haug.
Det er truleg del av ein nål, jfr. eit funn frå Gjørv, Inderøy, Nord­ TrØndelag.
4.
Røkke, Skatval
T2237-38
Litteratur: K. Rygh 1880a
Gravfunn frå ei stor røys som lå nede ve
sjøen.
Funnet omfattar
brotstykke av ein bronsering og deler av bronsenål med hol gjennom
- 42 ­
hovudet, truleg ei bØylenål.
5.
Tinga vart funne saman med brende bein.
Røkke, Skatval
T 255 -60
Litteratur:
K. Rygh 1882b, 1883
Gravfunn frå steinkiste i lia ned mot sjøen:
Det har truleg vore ei
røys på staden, men den var bortdyrka då funnet vart gjord. Kista
var bygd av reiste heller, men var utan dekkhelle.
o skjelett i den.
Det vart funne
Funnet inneheld brotstykke av leirkar, bronsenål
med spiralhovud, brotstykke av bronsering og halskrage av bronse og
ein "tutulus" utan ornament.
6.
Skatval, Skatval
T 13101 (= Ts 778)
Litteratur:
Nicolaissen 1887, Petersen 1926b
HolkØks som skal vere funne i Skatval, truleg på ein av Skatvalgard­ ane .
Øksa kom til Tromsø Museum frå folk som truleg flytta frå
Trøndelag til Målselv i byrjinga av 1800-talet.
7.
Ydstines, Stjørdal
T 544
Litteratur:
K. Rygh 1877b, 1880b
HolkØks av bronse.
8.
Den er noko skadd og er i dag i to stykke.
Øfsti, StjØrdal
T 17464
Litterdtur:
Møllenhus 1954
Underdelen av ei rombisk bergartsØks som vart funne ved pløying i ei
gamal hustomt.
Alderen på funna varierer noko.
Det er ikkje her meininga
å diskutere dateringane i detalj, men berre gje eit oversyn over dei
basert på jamføringar med sØrskandinaviske funn.
forholdsvis grove, men funna kan for det meste
Dateringane blir
lasserast innafor
ein til to av d i seks hovudperiodane bronsealderen er delt inn i.
Mange er forholdsvis seine.
for tida ikkje finnast att.
høyre heime i periodane V-VI.
Ei av holkøksene (nr. l) kan
Dei to andre (nr. 6 og 7) ser ut til å
også dobbelspiralen (nr. 3) er truleg
- 43 ­
Fig. 10.
Gardar med bergkunstlokalitetar og funn frå bronsealderen
i stjørdal.
Farms with rock art and bronze age finds.
- 44 ­
frå denne tida. Det same kan også vere tilfelle med ei stor nål med
spiralhovud frå eit gravfunn på Røkke (nr. 5). Men i dette funnet
er det også eldre ing, m.a. ei halskrage som isolert sett truleg
ville bli datert til periodane Il-III. Det vart funne restar av to
skjelett i grava, og vi kan ikkje sjå bort frå at skjeletta og funna
skriv seg frå to forskjellige gravleggingar. Den vesle nåla frå den
andre grava på Røkke (nr. 4), har truleg høyrt t'l ei bøylenål, og
då helst ein av dei tidlege ypene (periode Il). spjutspissen (nr.
2) kan vanskeleg daterast nærare enn til periodane Il-IV.
Blir funnstadene jamført med bergkunsten, viser det seg at
det er godt samsvar i geografisk fordeling (jfr. fig. 10). Dei
fleste funn er frå Sk tval. Frå tre av gardane der er det kjend
både bergkunst og funn frå bronsealderen. Ei fjerde gard, Fiskvik,
er nabogard til både Bremset og RØkke, som begge h r fleire berg­
kunstlokalitetar. Mæle er nabogard til Myr og rnstad. Funna kjem
med andre ord frå området der vi har ein av dei to store konsentra­
sjonane med bergkunstlokali etar.
Forholdet er eit anna for Stjørdalen, og då særleg i Hegra.
Der er det også ein konsentrasjon av bergkunst, men ingen kjende funn
av oldsaker frå bronsealder n. Som det har vore hevda foran (8. 25)
kan det kome av at landskap t der har gjennomgått store endringar
gjennom heile si seinkvartære historie. Det meste av graver, buplas­
sar og lausfunn ma vere vaska bort av elv .
- 45 ­
BERGKUNST OG BUSETJING
Kan ristningane knyttast til busetjinga?
Det har lenge vore semje om at bergkunsten i bronsealderen
var nært knytt til jordbruket som erverv og til riter og kult som
høyrde til eit primitivt jordbruk.
Ristningane ligg mange stader
slik til at dei er i direkte kontakt med god og lettdyrka jord (jfr.
Marstrander 1963: 256).
Det har likevel berre i liten grad vore for­
sØkt direkte å knytte saman bergkunst og busetjing.
Marstrander
peiker ålment på kva verd bergkunsten har for busetjingshistoria.
Jordbruksristningar som kan vere frå eldste jernalder og gravfunn
frå romartid i
Gauldalen, sør-Trøndelag, meiner han kan vise konti­
nuitet i busetjinga der (Marstrander 1974: 48).
Som ein av dei få, har lokalhistorikaren Jon Leirfall for­
sØkt å sjå bergkunsten i
forhold til samfunnet i tida.
Han bruker
fØrst og fremst ristningane til å finne landnåmsgardane i StjØrdal,
og ser dei som minne etter dei fØrste bØndene.
"Der kor vi finn ei
helleristning har det også vore åkerbruk, og truleg også ein gard,
for tre tusen år sidan" (Leirfall 1970: 230).
Som rimeleg er,
ing av bygdeboka,
deler ikkje alle dette synet.
I ei meld­
grip A. Dybdahl (1975: 730) fatt i dette punktet.
Han finn Leirfall sin leiting etter landnåmsgardar lite overtydande
og spør om det er rett å sjå ristningane som sikre prov på ei gards­
busetjing.
Dybdahl gjer rett i å spørje slik.
Leirfall har då også
dempa ned utsegna si noko lenger ut i boka, der han hevder at i alle
fall dei største lokalitetane fortel at det lå ein gard der i bronse­
alderen (Leirfall 1970: 233).
Leirfall må likevel krediterast for at han forsøkte å sjå
ein samanheng mellom ristningane og busetjinga.
Då spelar det mindre
rolle om ristningane representerer det han kaller landnåmsgardar
eller ikkje.
Det viktige er at dei blir sett på som noko anna og
meir enn isolerte fenomen.
Arkeologane ser ut til å ha arbeidd lite ut frå slike pro­
blemstillingar.
Gro Mandt har forsØkt å sjå bergkunsten på Vestland­
et i forhold til naturmiljøet, og har ordna "lokalitetane etter ulike
geografiske og topografiske soner (Larsen 1972, Mandt 1978).
Ho har
likevel ikkje gitt anna enn ålmene tolkingar om korleis ristningane
er knytt til dei ulike sonene og har ikkje forsøkt å knytte ristning­
- 46 ­
ane til dei einskilde busetjingseiningane som må ha vore i bronse­
alderen.
Det har derimot BjØrn Myhre gjort for bergkunsten på Nord­
Jæren, når han har delt inn dei to kommunane Sola og Madla i teoret­
iske territorie frå eldre bronsealder.
Ristningane er plasserte
innafor dei einskilde territoria, men har ikkje spela noko rolle for
inndelinga.
Grunnlaget for den er gravfunn (Myhre 1981: 85f).
I eit liknande forsØk på å dele inn øya Ven utanfor kysten
av Skåne, har Stig Welinder (1977: 106f) lagt til grunn alle funn og
fornminne frå eldre bronsealder (graver, buplassar, og gropsteinar).
Også Ake Hyenstrand ser ut til å ha lagt meir jamn vekt på alle dei
ulike fornminnetypene.
I sørvestre Uppland er det funne mange ulike
fornminne frå bronsealderen.
setjingar og koksteinshaugar.
ane av små fjordar,
Det er helleristningar, røyser, stein­
Dei er nært knytt til dei indre del­
kring 20-25 m over noverande havnivå.
strand har delt inn området i
Hyen­
ulike einingar som han kallar revir.
Kvart revir omfatter strandsona på den tida, landområdet innafor og
den næraste fjorden (Kjellen og Hyenstrand 1977: 27f).
Enno er det gjort lite av slike undersøkingar, men det er
ein klår tendens til at forskarane no er meir opptatt av sambandet
mellom bergkunsten og busetjinga, både på det meir ålmene planet og
ilokalstudier.
Bergkunsten i StjØrdal verker å ha ei påfallande fordeling,
noko som kan skuldast busetjingsmØnsteret.
ligg lokalitetane i
Både i Skatval og Hegra
eit tilsynelatande regelbunde mønster.
Det gir
grunn til å tru at Leirfall var inne på riktig veg, sjØlvom det
kanskje ikkje var rett av han å knytte bergkunsten til dei noverande
gardane i området.
Eg har forsØkt å følgje opp denne tanken, men
før eg går vidare, må det undersøkast om det verkeleg er slik at
lokalitetane ikkje er tilfeldig fordelte i landskapet.
Det kan gjerast ved å samanlikne den fordelinga dei har
med ei kjend matematisk formel for tilfeldig fordeling.
hØvet har eg vald Poissonfordelinga,
slike tilfelle.
at bergkunsten i
Ved dette
som ser ut til å høve godt i
Slik materialet no ligg fØre, er det heilt tydeleg
StjØrdal er knytt til jordbruksområdet.
Eg har
difor innskrenka granskingsområdet til berre å omfatte åker- og
beiteland samt dei næraste skogsområda.
Det vert såleis ei test på
om ristningane er tilfeldig fordelte innafor det som i dag er dyrka
og busett område.
Granskingsområdet er delt inn i 90 jamstore ruter
- 47 ­
med sider på 1,5 km og flatemål på 2,25 km 2 .
I alt er det 51 figur­
lokalitetar innafor området som sikkert kan plasserast innafor ei av
rutene.
Det gir eit gjennomsnitt på 0,55 lokalitetar pr.
rute.
Denne gjennomsnittsverdien vert brukt som parameter ved testen.
gir den ~best mogelege"
stilt opp i
Det
fordelinga (Godske 1966: 50f). Result~tet er
tabell Ila.
Tabellen viser kor mange ruter som har ei
viss mengd lokalitetar og kor mange ruter som skulle hatt same mengda
dersom lokalitetane var Poisson-fordelte.
Det er heller dårleg samsvar mellom dei berekna og dei ob­
serverte verdiane.
Om lokalitetane verkeleg er poisson-fordelte,
kan testast ved hjelp av ein X 2 (chi-kvadrat) test.
på grunn av
låge verdiar, vart alle ruter med 3 eller fleire lokalitetar i denne
testen slått saman til ei gruppe.
fridomsgrader.
Resultatet vart 5=20,24 med to
S-verdien er så hØg at ei fordeling som den berg­
kunsten i stjørdal har fØrekjem langt mindre enn ein av hundre gong­
er.
Det er så lite sannsynleg at hypotesen om at fordelinga er til­
feldig må forkastast (Godske 1966: 107f).
Arsaken til det kjem fram av tabell I Ia.
FØrst og
er det langt fleire tomme ruter enn det ein skulle vente.
frem~;t
Men
Sdl'I'
stundes er det heile 6 ruter som har fire eller fleire lokalitetar,
noko det ikkje skulle ha vore om dei er Poisson-fordelte.
Om lokalitetane er tilfeldig fordelte kan også testast ved
hjelp av "næraste-nabo" analyse.
D er
Formelen som er nytta her er:
den gjennomsnittlege avstanden til den næraste
nabolokalitete~,
N er talet på lokalitetar og A flatemålet på granskingsområdet.
og A må målast i same einingar.
mål for fordelinga av lokalitetane.
Dersom resultatet vert 0,
IT
Denne analysen gjer eit matematisk
Rn kan variere mellom
° og
2,15,
er alle lokalitetane samla i ei klyngje.
Vert resultatet 1,0 er dei statistisk tilfeldig spreidde, medan dei
er heilt regelbundne fordelte dersom resultatet er 2,15.
(Toyne og
Newby 1971: 116).
Eg har gjort ein slik test på Stjørdalsmaterialet.
et i granskingsområdet er 202,5 km 2 .
Areal­
Det er mogeleg å måle avstand­
en til næraste nabolokalitet frå 50 figurlokalitetar (jfr. tabell l).
Gjennomsnittsavstanden er 477 m.
Resultatet vart R = 0,474. Dette
n
kan berre tolkast som at det i materialet er ei tydeleg tendens mot
ei klyngje-fordeling.
- 48 ­
Tabell Ila.
Observerte og forventa verdiar dersom lokalitetane
følgde poisson-fordelinga. Granskingsområdet er delt i
90 like store ruter.
Observed and predicted values following the Poisson
distribution.
The investigated area is divided into
90 equal size grids.
TabellIIb.
Forventa verdiar om det var 100 og 250 lokalitetar.
redicted values for 100 and 250 localities.
90
50
90
50
90
100
90
250
talet rå lokalitetar x
ruter observert n
ex
ruter utrekna n
a
tx
ruter utrekna ntx
ruter utrekna n
tx
b
0
70
l
9
2
4
3
l
4
l
5
4
6
0
7
l
8
0
51,9
28,6
7,8
1,4
0,2
-
-
-
-
29,7
32,9
18,3
6,8
1,9
0,4
-
-
-
5,6
15,6
21,6
20,0
13,9
7,7
3,6
1,4
0,5
Ein kan ikkje sjå bort frå at den fordelinga lokalitetane
har kan skuldast måten dei er funne på; at det berre er leita nokre
få av dei stadene der det er ristningar, eller at folk har vore meir
merksame på mogelege ristningar på stader der det er kjend ristning­
ar frå fØr.
Sjølvsagt har slike ting virka inn, men det kan ikkje
ha vore nokon avgjerande faktor for fordelinga.
I tida då dei fØrste
lokalitetane på Skatval vart funne ga K. Rygh lovnad om pengepremiar
til dei som fann nye (K. Rygh 1871a: 27), og alt då kom det fram det
mønsteret vi kjenner i dag.
så vidt eg veit, er det berre nokro få
av lokalitetane på Auran, Bjørngård og Leirfall som har kome for dag­
en etter systematiske leitingar.
Dei aller fleste lokalitetane er
funne tilfeldig av folk som ikkj e har vore ute på lei ting etter
helleristningar.
Det gjeld anten dei ligg for seg sjølve eller nær
andre lokalitetar.
I
Dersom det påviste mønsteret skulle vere resultatet av
leiteverksemda, føreset det at det må vere eit stort tal ennå ukjende
ristningar i
Stjørdal.
Om dei har ei regelbunde fordeling der dei
ligg omlag så tett som i dei tettaste konsentrasjonane som er funne
- 49 ­
Tabell III. Næraste nabo-analyse for bergkunstlokalitetane i Stjør­
dal i 1890, 1920, 1950 og 1980.
Nearest neighbour analysis of the rock rt localities
in Stjørdal in 1890, 1920, 1950 and 1980.
Lo ka l iteta r L
Nye lokal itetar
L
Loka1itets~runper
n
G
n / Gn
L
1890
7
7
1920
5
1,4
9
1950
38
17
1980
50
12
3,5
13
4,3
18
2,4
509 m
0,328
337 m
0,292
477 m
0,474
21
14
.sn. avstand fr. næraste nabolok. 75 21 54 m
R
0,806
n
Gj
i dag, t.d. med ei gjennomsnittsavstand på 200 m, gir det totalt ca.
3600 lokalitetar.
Om det så berre ligg gjennomsnittleg 4 lokalitetar
innafor kvar rute på 1,5 x 1,5 km 2 , vert det 360 lokalitetar. sjØlv
det verker som eit altfor stort tal jamført med andre sentrale berg­
kunstområde i Norden.
Desse "ukjende" lokali tetane kan saman med dei som er
kjende ha ei tilfeldig (Poisson) fordeling.
ningar på dette (jfr. tabellIIb).
Eg har gjort nokre rek­
FØrst med omlag 250 lokalitetar
innafor granskingsområdet kjem vi opp i ei fordeling som gir ei rute
med 7 lokalitetar.
For å få fire ruter med fem lokalitetar må det
vere omlag 200 lokalitetar.
Eg har også gjort ei næraste-nabo-analyse av situasjonen
slik den v r
tabell III.
i
åra 1890, 1920 og 1950.
Resultatet er framstilt i
Granskingsområdet har heile tida vore det same.
I 1890
var R = 0,806, i 1920 0,328 og i 1950 0,292.
I 1890 var fordelinga
n
langt meir tilfeldig enn i åra seinare.
Verdiane for dei seinare
åra viser alle tydeleg tend ns mot e1 klyngjefordeling.
mindre utprega i 1980 enn i 1950 og 1920.
Den er noko
Det skuldast at forholds­
vis mange av lokalitetane som vart funne mellom 1950 og 1980 ligg
isolert.
Interess nt er det at dei fleste av dei ligg i Lånke, der
det før 1950 berre var funne ristningar på Hell (veideristningane).
Materialet representerer her ei utviding av området med jordbruks­
ristningar, ikkje ei endring i mønsteret.
Dei omfattande gransking­
ane i 1920- og 30-åra førte ikkje til noko endring i mønsteret.
Det
- 50 ­
kan ikkje påvisast nokon spesiell trend i retning av at fordelinga
har vorte meir tilfeldig eller regelbunde.
Klyngjefordelinga har
vore utprega gjennom heile dette hundreåret.
situasjonen i Lånke i
dag kan venteleg samanliknast med situasjonen i Skatval i 1880-åra,
Lokalitetar som høyrer saman
Andre stader, som i
Skåne og uppland, er det påvis-t nært
samband mellom bergkunsten og busetjinga (Kjellen og Hyenstrand 1957,
Welinder 1975).
I det følgjande vil eg sjå nærare på om det kan ha
vore tilfellet også i StjØrdal.
Som Leirfall har vore inne på, kan fordelinga skuldast at
ristningane var knytt til busetjinga.
forsØke å sjå nærare på her.
Det er denne hypotesen eg vil
Det første som må gjerast er å finne
fram til kva for lokalitetar som hØyrer saman innafor same gruppe.
r dei fleste tilfella er det lett, men det er også nokre vanskelege
tilfelle, som gir grunn til å sjå nærare på dette problemet.
For om mogeleg å kunne lØyse det, har eg målt avstandane
frå alle lokalitetane til den næraste nabolokaliteten deira.
Resul­
tatet av desse målingane går fram av tabell I, men er også framstilt
grafisk i
figur I l .
på figuren er avstanden frå ein lokalitet til
den næraste nabolokaliteten sett av langs horisontalaksa i ein logar­
itmisk skala.
Når ein les dette diagrammet, må ein ha klårt fØre seg at
lokalitetane som står ved sida av kvarandre ikkje treng ver
lokalitetar i
terrenget.
nabo­
Dei kan vere det, som t.d. nr. 5, 6 og 7.
Det same gjeld nr. 21 og 22, medan nr. 7 og 21 ikkje er nabolokali­
tetar.
Berre figurlokalitetane er tatt med.
er er vanskelege å datere,
bronsealderen.
Lokalitetar med grop­
og dei kan vere både eldre og yngre enn
vi finn dei på megalitiske gravmonument i Danmark
(jfr. Glob 1969) og på gravsteinar frå mellomalderen på Vestlandet
(Larsen 1972).
SjØlvom gropene som motiv høyrer heime i bronse­
alderen, har dei ei utbreiing i
tid og rom, som viser at dei ikkje
automatisk kan knyttast saman med dei andre ristningane.
Såleis
meiner Gro Mandt (1975) at dei mange groplokalitetane frå dei indre
fjordstroka på Vestlandet kan vere frå jernalderen. Eg finn det difor
vanskeleg å ta dei reine groplokalitetane med i denne diskusjonen.
Avstandane grupperer seg på fig. I l i ei stor og fire små
- 51 ­
Fig. Il.
Logaritmisk framstilling av avstanden frå ein lokalitet
til den næraste nabolokaliteten. Tala viser til tabell l.
Logarithmic diagram showing the distanee from a locality to
its nearest neighbour locality.
klyngjer, merkte A-E.
Den største klyngja (A) omfatter lokalitetar
som ligg mellom 15 og 110 m frå sin næraste nabolokalitet.
Klyngje
B omfattar 8 lokalitetar som ligg mellom 350 og 700 m frå næraste
nabolokalitet,
klyngje C 3 lokalitetar som ligg 800-1050 m frå nær­
aste nabolokalitet,
klyngje D 4 lokalitetar som ligg omlag 1700 m
frå næraste nabolokalitet og klyngje E 3 lokalitetar som ligg mellom
3000 og 4000 m frå næraste nabolokalitet.
Ingen av lokalitetane
ligg meir enn knapt 4000 m frå ein annan lokalitet.
Diagrammet fortel at det innafor kvar av klyngjene A-E er
ei viss mengd lokalitetar som har nokolunde lik avstand til sin nær­
aste nabolokalitet.
Desse fem klyngjene eksisterer berre på papir­
et, og har ingen ting med lokalitetsgruppene ute i marka å gjere.
Heile 66% av lokalitetane som er tatt med her høyrer til
klyngje A.
Det kan ikkje vere tvil om kva for lokalitetsgrupper
kvar av dei høyrer til.
Det viser seg også at dei alle har sin nær­
aste nabolokalitet innafor same namnegarden.
for klyngje B, men her er det to unntak.
Det same gjeld delvis
Smågård I
næraste nabolokalitet på Bjørngård omlag 400 m borte.
(69) har sin
Dei to gardane
er skilde ut frå ein eldre, opphaveleg gard i forholdsvis sein tid
(0.
Rygh 1906: 14), og det må vere rett å sjå Smågård I som ein del
av Bjørngårdgruppa.
Også Gråbekk I
(31) og Stokkan I
(70) høyrer
truleg til ein og same lokalitetsgruppe, sjølvom dei ligg på to
forskjelli~e,
gamle namnegardar.
Klyngjene C, D og E omf tter isolertliggjande lokalitetar
med forholdsvis store avstandar til næraste nabolokalitet.
ser ut til å vere greie.
Lokalitetane i
D og E
desse klyngjene ligg så
langt frå alle an re at det ikkje kan vere tale om at dei høyrer til
- 52 ­
i noko lokalitetsgruppe.
andre namnegardar.
Deira næraste nabolokalitetar ligg også på
To av lokalitetane i
klyngjene C har sine nær­
aste nabolokalitetar på same namnegarden, sjØlvom avstanden er om­
lag 1000 m.
Det er derimot ikkj
en, Skjervoli I
gravkiste.
tilfelle med den tredje lokalitet­
(nr. 69), som er ein laus blokk som vart funne i ei
I denne samanhengen kan ikkje den jamførast med dei andre
lokalitetane.
Maksimumsavstanden mellom to lokali tetar som høyrer til
same gruppe, ser ut til å liggje ein stad mellom 600 og 1600 m (mel­
lom klyngjene B og D på fig. 11), mest truleg mellom 1000 og 1600 m
(mellom klyngjene C og D).
på den andre sida, er avstanden mellom
lokalitetsgruppene på Leirfall og Bjørngård berre omlag 1050 m. Der­
med peiker 1000 m seg ut som ein rimeleg grenseverdi og skilje mel­
lom lokalitetar som høyrer til same gruppe
~
lokalitetar som høyrer
til ulike grupper.
Når først denne grenseverdien er fastsett,
at helleristningane i
omfatter fleire lokali tetar,
berre er funn
viser det seg
Stjørdal fell innafor 18 grupper.
11 av dei
medan det innafor 7 grupper hittil
ein lokalitet (jfr. tab. IV)!.
seg ut ved at lokalitetane ligg spesielt tett.
Tre av gruppene skil
Det er Bremset, Ing­
stad og Leirfall, som alle har middelavstand på mellom 30 m og 60 m.
Også på Røkke og Hegre ligg lokalitetane forholdsvis tett, med mid­
delavstan
på omlag 150 m.
Inndeling i territorie
Om det er rett at bergkunsten var nært knytt til dei ulike
busetjingseiningane,
var.
veit vi likevel ikkje kva slags einingar det
vi må rekne med at folka som levde i stjØrdal i bronsealderen
hadde område som dei oppfatta som sine.
Desse områda kan ha hatt
faste grenser mot nabogruppene sine on~åde. Men grensene kan også
ha vore flytande,
området som sitt.
område.
ved at fleire grupper h r oppfatt
Men så lenge
bronsealdere
deler av same
I moderne tid er eit gardsv Id eit slikt avgrensa
Vl
ikkje veit om det eksisterte gardar i
eller om det i
tilfelle er kontinuitet i gardsbuset­
jinga fram til i dag, har eg funne det rett å nytte eit m ir nøytralt
omgr p, nemleg territorium.
Helleristningane kan ha vore knytt til busetjinga og til
territoria på fleire vis.
1
Dei kan ha lege nær buplass ne eller la gt
I 1983 er det berre 5 grupper med ein lokalitet.
-
Tabell IV.
53 ­
Oversikt over dei 18 lokalitetsgruppene.
The localities divided into 18 groups.
aJ
aJ
c~
rO'~
~
~
Ol
Ul
rO
~
~
aJ
aJ
~
~
.~
.~
..­
..­
tO
..:>L.
l
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
rO
~
0
0
..­
..­
Skatval
Arnstad/Myr
Røkke
Bremset
Auran
Vi kan
Gråbrekk/Stakkan
Gjeving
Haqen
RerJPe
Ydstines
Mona
Hegre
Bjørngård/Smågård
Lei rfa 11
Fardal
Ingstad
Kil
borte frå dei.
~
-0 aJ
::l
~
C
rO
~
Cl.
Cl.
C
aJ
C
rO
l
2
4
3
7
l
3
l
l
l
l
l
5
5
5
5
2
2
~
..­
Ul rO
>
rO
aJ
..:>L.
a
..­
Ula
..­
0..­
~aJ
UlE
390
215
85
765
m
m
m
m
1285 m
255
450
115
980
30
495
~
c·~
rO ..­
~rO
Ul ..:>L.
> a
rO ..­
~E
~
aJ
-0
m
m
m
m
m
m
aJE
~a
Ul ..­
c ..­
.~
E
390
65
15
15
aJ
E
m
m
m
m
-0
C
rO
~
Ul
>
tO
.-­
aJ
-0
-0
.~
E
390
130
60
220
m
m
m
m
360 m
855 m
30
20
20
15
30
495
150
220
60
415
30
495
m
m
m
m
m
m
m
m
m
m
m
m
Kvar busetjing kan ha hatt sitt eige heilage berg
med ristningar, eller fleire einingar hadde sams heilagdom.
Ei bu­
setjing kan også ha hatt mange slike heilagdomer.
Dette er berre nokre få av mange mogelege hypotesar for
sambandet mellom busetjinga og ristningane.
Her har eg valt å sJa
nærare på ein slik hypotese, nemleg at kvar busetjingseining hadde
-
54 ­
sitt eller sine eigne heilage berg med ristningar.
til den moderne busetjinga i
Sett i
forhold
Stjørdal, er det ei rimeleg hypotese.
Eit interessant trekk når det gjeld den geografiske fordelinga av
ristningane, er at dei aller fleste lokalitetane som høyrer til same
gruppe også ligg innafor same namnegarden.
Med dette som utgangs­
punkt, kan ein som Leirfall (1958, 1970) hevde at kvar av desse gard­
ane hadde sine ristningar.
Men så enkelt er det ikkje.
Busetjinga
i bronsealderen kan ha hatt heilt anna form og mønster enn i nyare
tid.
To og eit halvt tusen år har gått sidan bronsealderen tok
slutt,
og det har skjedd store endringar i busetjing og levemåte.
Både økonomiske og sosiale forhold har verka inn, men ikkje minst
har dei fysiske endringane som skifting av elveleie, utvasking av
terrassar, leirras mv. direkte verka inn på busetjingsmønsteret.
Likevel kan hypotesen om at kvar busetjing hadde sine
ristningar vere rett.
Men vi må i utgangspunktet sjå ristningane og
bronsealderbusetjinga isolert fra den moderne busetjinga.
Innafor kvart territorium kan bergkunsten ha vore plassert
på to prinsipielt skilde vis.
på tilfeldig valde bergflater,
plassering.
Ris·tningane har anten vore hogde inn
eller dei har fått ei systematisk
så lenge vi ikkje kjenner forma eller storleiken på
territoria, er det vanskeleg direkte å teste om plasseringa av lo­
kalitetane er tilfeldige eller ikkje.
At lokalitetane til saman
ikkje er tilfeldig plasserte kjem klårt fram av diskusjonen foran.
Men det hindrar ikkje at lokalitetsgruppene kan vere tilfeldig plas­
serte innafor kvar sitt territorium.
Det er vanskeleg å sei noko sikkert om det kan ha vore til­
felle i StjØrdal.
ligg tettast,
Men ser vi på dei to områda der lokalitetsgruppene
finn vi at midtpunkta i gruppene ligg med nokså jam­
store avstandar frå kvarandre.
av 2 km.
19.
Gjennomsnittsavstanden er i overkant
Det regelbunde mønsteret kjem ekstra tydeleg fram på fig.
SjØlvom det nok kan vere noko variasjon, må dette mønsteret
tolkast slik at bergkunsten i hovudsak har vore plassert på same
viset innafor alle territoria.
Kva for faktorar som verka inn på plasseringa er ukjende i
dag.
Heller ikkje kan det avgjerast kor dei lå innafor territoriet,
så lenge grensene ikkje er kjende.
Ei sentral plassering peiker seg
likevel ut som det mest sannsynlege.
Teoriar om sentralplassering
og metodar for studiar av slike plasseringar er det mange av i mo­
derne geografi (jfr. Clarke 1977).
- 55 ­
Dersom lokalitetsgruppene ikkje lå nær sentrum i
toria,
vil det føre til ein systematisk feil i
mønsteret eg i
terri­
resultatet.
Det
tilfelle kjem fram til vil liggje skeivt i forhold
til det verkelege.
Men det speler lita rolle ved dette høvet, der
formålet først og fremst er å finne ut om det i det heile kan påvis­
ast noko mønster.
Metoden som blir brukt er å dele området inn i
Thiessen-polygon.
Denne metoden har vore
nytt~
såk lla
ein del også av
arkeologar, og har særleg vist seg høveleg til å fastslå serviceom­
råde kring ulike sentra (Hodder og Orton 1976: 59).
sjølve metoden,
(Når det gjeld
vert d t vist til t.d. Hagett 1965, Clarke 1968,
Hodder og Orton 1976).
Dei teoretiske grensene mellom dei mogelege territoria i
Stjørdal er framstilt i fig. 12.
på Skatval danner territoria lukka
polygon, medan dei i Stjørdalen er opne mot fjellet.
Eigentleg er det galt å kalle dei mogelege territoria i
Stjørdalen for pylogon.
Bruken av Thi ssen-polygon høver best i
landskap der føresetnadene for busetjing er dei same i alle retning­
ar.
I ein trang dal,
langs ei strand eller ei elv der det berre er
ei smal landstripe som kan utnyttast, vil ei busetjingseining oftast
grense til naboeiningar berre på to sider.
danner ikkje lukka polygon.
Grensene mellom desse
Slik er det også i Stjørdalen.
Likevel
har eg trekt dei teoretiske grensene mellom einingane her på same
viset som for Thiessen-polygona, dvs. vinkelrett på ei line mellom
to nabolokalitetsgrupper.
Alternativt kunne grensene vore trekte
vinkelrett på dalretninga midt mellom dei to lokalitetsgruppene. Det
ville ha gitt eit noko anna bilete enn fig. 12, men skilnadene er så
små at eg ikkje har funne grunn til å teikne ut dette alternativet
på kart.
Mona- og Bjørngårdterritoria ville strekt seg lenger mot
sør og Leirfall-territoriet ville verte noko større.
Alderen på ristningane
For å kunne nytte Thiessen-polygon til studie av samfunns­
forhold i
fortida,
er det eit krav at fenomena som blir studerte er
frå same tida (Hodder og Orton 1976: 187).
Det er difor naudsynt å
stoppe opp i den vidare analysen og sjå nærare på spørsmålet om rist­
ningane innafor dei 18 territoria er jamgænle.
- 56 ­
Fig. 12.
Inndeling av Stjørdalen i mogelege territorie ved slutten
av bronsealderen (Thiessen-polygon).
Tala viser til
tabell IV.
stjørdal divided into possible territories at the end
of the Bronze Age.
- 57 ­
Eg kan ikkje her repetere heile forskingshistoria kring
bergkunsten si absolutte og relative datering, men vil gje att visse
hovudsynspunkt.
Det e
semje om at jordbruksristningane
og heile høyrer heime i bronsealderen.
i det store
S mja er også stor om at dei
eldste motiva opptrer alt i yngre steinalder, men ikkje fullt så stor
når det gjeld spørsmålet om denne ristningstradisjonen også fortsatte
inn i
jernalderen .
Innafor dette forholdsvis grove gitteret av
semje, er det likevel mange ulike synspunkt på dei einskilde motiva,
om ristningane er fr same tida osb.
I eldre lit eratur blir det sterkt framheva at ristnings­
flatene som vi ser dei i dag, er blitt til gjennom mange, suksessive
innhoggingar av einskildsfigurar gj ennom til dels lang tid (j fr.
shetelig 1930: 82, Gjessing 1939: 5).
mot dette synet.
Sverre Marstrander har gått i
på grunnlag av sin inndeling av figurane i
den
enkle og den rike stilen, finn han at det berre med nokre få unntak
ikkje førekj m at dei to stilformene
flata.
Konklusjonen hans
r repres nterte på same berg­
r at "de to stilformer ikke er samtidige,
men represe terer to på hinanden fØlgende stilepoker" (Marstrander
1963:
78).
Ristningane på Leirfall representerer for Marstrander
eit unntak frå dett
mønsteret, som vis r ei mengd einsarta felt som
må vere lagd gjennom kor
1966: 106).
tid som ein ma n sitt verk (Marstrander
Synet til Marstrander har heller ikkje fått stå uimot­
sagt, og Malmer (1 74: 80) hevder at bergkunsten må samanliknast med
blanda funn.
Det er mogeleg,
ofte sann ynleg,
at figurane på ei
helleristningsflate har blitt til suksessivt gjennom eit svært langt
tidsrom (jfr. også Johnsen 1982).
Motivmessig er Stjørdalsristningane ennå ikkje studerte i
detalj, men det er likevel klårt at Leirfall-lokalitetane på dette
punktet ikkje står isolert i
forhold til resten.
Eit anna dØme på
blanding av M rstrander sine to stilformer er Gråbekk I,
(fig. 3).
på denne vesle lokaliteten er det båtfigurar som høyrer til både den
enkle og den rike stilen.
Dei hØyr r begge til Solberggruppa, typene
8 og 9 (jfr. Marstrander 1963: 76).
Ser vi på gruppene av lok litetar som einingar i den vid­
are disk sjonen,
er det teoretisk ikkje noko i vegen for at vi kan
kombinere Marstrander sin oppfatning av den einskilde lokali teten
som skapt gjennom eit kort tidsrom, med oppfatninga om at ristning­
ane har blitt til over lang tid.
vi lokalitetar som kvar for seg
Innafor dei fleste gruppene finn
ir inntrykk av einskap, men tilsaman
kan dei spenne over lange tidsrom.
- 58 ­
Sjølvom dateringa av ristningane til bronsealderen er ål­
ment akseptert, er det vanskeleg å gje eksakte, absolutte dateringar
av dei einskilde lokalitetane eller motiva.
Det har vore ein ten­
dens til å knytte det meste til yngre bronsealder (Gjessing 1939: 1,
Magnus og Myhre 1976: 175) ell r til dei midtre og yngre periodane i
bronsealderen (Marstrander 1963: 343).
Nokre båtfigurar er likevel
utforma på ein slik måte at dei har vore samanlikna med båtfunn frO
eldre jernalder.
Det gjeld særleg ristningane frå Kårstad, Stryn,
Sogn og Fjordane, der det på same bergflata er hogd inn ei runeinn­
skrift med teikn som hØyrer til den eldre runer aden (Olsen og Shete­
lig 1929, Shetelig 1930: 85, Marstra der 1963: 325, Hagen 1970).
Austrheim,
Gloppen,
på
Sogn og Fjord ne er det ein båtfigur på ein
bautastein som står over ei grav frå folkevandringstida
(Shetelig
1907, Skjelsvik og Straume 1956).
Ristningane i Trøndelag har spela ei viss rolle i
diskusjonen.
TrØndelag,
denne
Det gjeld mellom anna båtfigurar på Foss, Melhus, SØr­
som Marstrander (1974: 48,
til tidleg romartid.
1980: 8) meiner kan daterast
Den viktigaste lokaliteten i denne samanhengen
har likevel vore Bjørngård I l i stjØrdal, der ei mengd båtar i til­
egg til andre seine morfologiske trekk også har tydelege sideror.
Desse figurane var grunnlaget når Th. Petersen hevda at jordbruks­
ristningane kanskje når heilt ned i
1926a: 33).
fØrromersk jernalder (Pet rsen
Dei spelar også ei viktig rolle i
She elig s'n argu­
mentasjon for at helleristningstradisjonen kan fØrast inn i
jernald­
eren (Shetelig 1930: 76-77, jfr. også Gjessing 1935).
Kor lenge denne ristningstradisjonen varte ved har lite å
sei for dette arbeidet.
Det viktige er at vi innafor dei ulike grup­
pe e av lokaliteter i StjØrdal finn representert både eldre og yngre
motiv og stilutformingar.
Det gjeld særleg om vi ser gruppene som
heilskap, men i fleire tilfelle finn vi både tidlege og seine figur­
ar på same ristningsflata.
Det synest difor klårt at alle dei større ristningsgruppene
relativt sett er samtidige,
i
alle faJ.I når det gjeld sluttfasane.
Vanskei gare er det å plassere dei frittliggjande smålokalitetane.
Kvar for seg kan dei vere samtjdige med deler av dei større gruppene,
men i
forhold til kvarandre kan dei representere ulike tidsrom.
på
det viset gir dei grunnlag for tvil om Thiessen-polygona på fig. 12
representerer territorie frå same tida.
- 59 ­
I Stjørdal opptrer det forholdsvis mange mogeleg seine
figurar innafor ristningsgruppene.
Både på Bjørngård, Røkke og Leir­
fall finn vi båtfigurar som kan vere frå jernalderen.
på Bremset,
Leirfall og Reppe er det ryttarfigurar, som truleg først opptrer mot
slutten av bronsealderen (Marstrander 1966: 117, 1974: 49, 1980: 7).
I Sørskandinavia rekner G. Burenhult med at fotsolene er seine.
Dei
høyrer heime i det han kaller tradisjon III og er daterte til bronse­
alderens periode IV (Burenhult 1980: 120f).
mark og Skåne som innovasj onsområdet for
Skandinavia.
Burenhult rekner Dan­
j ordbruksristningane i
Om det er rett, må vi også rekne med at motiva er yngre
i Trøndelag, og at fotsolene her høyrer heime i slutten av bronseald­
eren.
Trass i
at ikkje alle einskildlokalitetane er daterte, finn
eg det likevel rett å meine at det er rimeleg sannsynleg at dei eta­
blerte territoria (Thiessen-polygo a) er samtidige, dvs. at dei kan
representere busetjingsmønsteret i
siste del av bronsealderen og
overgangen mellom bronsealderen og jernalderen.
Dette kan til ein viss grad kontrollerast ved hjelp av
ristningane sine høgder over havet.
seg sjølve ikkje kan se'
Det er foran påvist at dei i
noko om alderen, men blir dei sett i for­
hold til dalbotnen, blir forholdet eit anna.
på fig. 13 er teikna
inn dalbotnen i dag og slik den truleg gjekk ved byrjinga og slutten
av bronsealderen (jfr.
i
fig. 6).
Dei målte høgdene for lokalitetane
Stjørdalen er plotta inn i diagrammet.
Det viser seg då at alle
dei målte lokalitetane på Hegre ligg like over dalbotnen slik den må
ha vore ved slutten av bronsealderen, medan mange av dei på Fordal,
Leirfall, Ingstad og Kil ligg lågare enn nivået ved byrjinga av peri­
oden.
Ristningane p. Reppe ligg så lågt at dei truleg må vere frå
eldre jernalder.
Jamføring med Leirfall sine landnåmsgarda
Eg har tidlegare presentert Leirfall sin oppfatning om at
ristningane står i nært samband med det tidlege jordbruket og er eit
minne om dei første bøndene.
bønder til stjørda
Leirfall såg for seg ei innvandring av
i bronsealderen.
tilsvarande det som er gr nder i dag.
Dei første gardane var store,
Grensene mellom dei ulike
gardane meiner han følgde grensene for dei naturlege beiteområda
(Leirfall 1970: 2 0-231).
- 60 ­
120m o.h.
".10
100
;0
00
70
00
50
;:
•
---- ----------- -~~~~=~~~~~~~=======~j,-:---.~~~~~-=====~=~
~----::..--
'ua
20
'0
~
--
_ _ - - - .. - - - - ­
~I..!':.-
.
It
'0
I
~
i
Fig. 13.
~
~
~
"
~
~
13
..lO
!
"
.
~
,.
~
0
~
le«m
~
[
Lokalitetane sine hØgder over havet sett i forhold til den
mogelege dalbotnen (elvefaret) ved byrjinga og slutten av
bronsealderen.
The localities' height above the present sea level compared
to probable river level at the beginning and end of the
Bronze Age.
Desse første gardane kallar Leirfall landnåmsgardar.
i
alt rekner han med 25-26 slike gardar.
Alt
Til grunn for dette talet
legg han ikkje berre helleristningane, men også naturlege grenser,
stadnamn og gravhaugar.
Landnåmet til dei første bØndene i Trøndelag fann truleg
sta_
lenge fØr bronsealderen (j fr. Marstrander 1954, 1956).
Alle
dei store klassene av stadnamn er representert i kommunen, men ingen
av dei kan førast så langt attende som til bronsealderen.
vi kan
likevel ikkje sjå bort frå at nokre usamansette naturnamn kan vere
så gamle (jfr.
Stemshaug 1973).
Når det gj Id gravhaugane,
skriv
truleg dei aller fleste seg frå jernalderen, sjølvom nokre kan vere
eldre.
I Stjørdalen gjer dei store omrotingane til elva det lite
truleg at det kan ligge att haugar frå bronsealderen der.
Det
Leirfall
kaller landnåmsgardar representerer neppe
landnåmet, og om dei i det heile representerer nokon fase i buset­
jingsutviklinga, ligg den fasen truleg ein gong i
jernalderen.
Det
som har interesse i denne samanhengen blir derfor Leirfall sin kunn­
skap om dei lokale topografiske forholda og føresetnaden for jord­
bruk og busetjing.
Som naturleg er, sidan bergkunsten er ein del av grunnlag­
et for etableringa av Leirfall sine landnåmsgardar, er det stor grad
- 61 ­
av samsvar mellom dei og dei 18 mogelege territoria som er stilt opp
her.
Men samsvaret er likevel ikkje like godt alle stader. Det er
for det fØrste fleire landnåmsgardar som ikkje er representerte i
bergkunstmaterialet.
Det er Hembre og øya på sØrsida av Stjørdals­
elva, By og Husby mellom Gråbrekk/Stokkan og Ydstines, Mæla, Forbord,
Hammer, Floan, GravolI og mogeleg vinnan (Vinge) på Skatval.
dalen mangler Julan.
I Leks­
Innafor to territorie opererer Leirfall med
andre gardsnamn enn dei som er brukte her.
Det er Ydstines, der han
nemner nabogarden Berg, og Hagen, der nabogarden Dyva vert trekt fram
(Leirfall 1970: 236-238).
Men smstundes mangler Leirfall tre av territoria på Skat­
val, nemleg Bremset, Skatval og Arnstad/Myr.
re~1er
Han
likevel med
Fiskvik (nabogarden til Bremset) som ein mogeleg landnåmsgard.
For­
holdet mellom Arnstad/Myr og landnåmsgardane er langt meir innflØkt.
Det same gjeld Skatval.
Det ser ut som om Leirfall ser bort frå
ristningane midt inne på Skatvalhalvøya.
i
Han hevder då også at det
sentrum av halvøya mest var skog, myr og beiteland med flytande
eigedomsgrenser (op.eit. s. 232).
Jamføring me
naturlege grenser
Som naturlege grenseliner må i første rekkje nemnast elve­
far, berg ygger og større skogsområde.
fig.
Nokre slike er teikn
14 saman med dei teoretiske territoriegrensene.
heller fleirtydig.
inn på
Biletet er
Nokre stader er det godt samsvar mellom dei to
Andre stader synest territoriegrensene å gå på tvers av
grensene.
dei naturlege.
Det gjeld særleg i skogsområda nord for Stjørdalen,
der det er ei rekkje aust-vestgåande dalgangar og mellomliggande
bergrygger som territoriegrensene skjer tvers over.
Det er likevel på Skatval samsvaret er dårligst.
hØgderygger,
li te
rolle for fastse j inga av grensene '( det gj eld også for dei
mod rne grensene i området).
vis
Fleire
særleg i nordre del av halvøya, ser ut til å ha spela
Men så er då også dei fleste forholds­
låge og er sjeldan samanheng nde impedimentområde over lengre
strekningar.
grenser.
To terri torie peiker seg ut med klårt samanfall ande
Det er Bremset i vest og Vikan i sør.
I midtre og nordre
del av halvøya er biletet meir kaotisk, sjølvom det lengst i nord
er eit visst samanfall i gren er for Røkke- og Arnstad/Myrterritoria.
I
Leksdalen er samsvaret godt.
Her danner Leksa den
-
Fig. 14.
62 ­
Naturlege grenseliner i StjØrdalen.
Grensene for dei
mogelege bronsealdersterritoria er også te'kna inn.
Natural border lines in stjØrdal.
The borders of the
possible Bronze Age territaries are drawn toa.
- 63 ­
viktigaste naturlege skiljelina, og grensa mellom Reppe- og Gjeving­
territoria fØlgjer stort sett elvefaret.
seg derimot tvers over dalen.
Hagenterritoriet strekkjer
Langs grensa mellom dette territoriet
og Gjeving- og Reppeterritoria danner bergrygger naturlege grenser.
StjØrdalselva danner det viktigaste skiljet i StjØrdalen,
men det gir seg forholdsvis lite utslag når det gjeld dei teoretiske
bronsealderterritoria.
For Mona- og Bjørngård/Smågårdterritoria kan
elva ha danna ei naturleg sørgrense, men både Ydstines; Hegre- og
til ein viss grad Leirfallterritoriet strekkjer seg tvers over dalen
og elva.
Ved munninga av Forradalen er det eit naturleg skilje mel­
lom Forrabygda og Hegrabygda utanfor.
på same måten skil også Ing­
stad- og Kilterritoria seg naturleg frå naboterritoria.
JamfØring med moderne grenser
Både dei teoretiske grensene mellom bronsealderterritoria
og nokre moderne gardsgrenser er teikna inn på fig. 15.
Grunnlaget
for innteikninga av dei moderne grensene er det økonomiske kartverk­
et.
Berre grenser mellom namnegardar er brukt, og eg har teikna inn
dei som ligg nærast sidene i Thiessen-polygona.
Det er overraskande stort samsvar mellom dei to grense form­
ene.
Dei moderne grensene går rett nok i bukter og slyng der terri­
toriegrensene går i rette liner, men det hindrer ikkje at kartet gir
eit klårt inntrykk av at grensene mellom bronsealderterritoria i stor
grad samsvarer med moderne gardsgrenser.
forhold.
Det kan skuldast fleire
FØrst og fremst kan det vere tilfeldig, eller samsvaret
kjem av det dreier seg om naturlege grenseliner.
Det siste er nok
rett i nokre hØve.
Ser vi på grensene i detalj,
er det større eller mindre
avvik mellom gardsgrensene og Thiessen-polygona.
Etter om det er
dei moderne grensene som er brukt ved utrekninga av matrikkel skulda
medan polygona er brukt ved utrekninga av jordbruksarealet, har det
i
nokre territorie blitt dårleg samsvar mellom skuld og jordbruks­
areal (se tab. V).
Grensene for dei noverande gardane opp mot fjel­
let fØlgjer stort sett grensen
mot statsalmenningane.
på Skatval er det dårlegast samsvar mellom Arnstad/Myr og
Røkketerritoria.
Arnstad/Myr strekkjer seg eit godt stykke lenger
mot nordvest enn den teoretiske grensa.
Det var likevel ikkje van­
skeleg å finne grenser som følgjer hovudretninga.
Det er elles godt
- 64 ­
Fig. 15.
Noverande gards grenser i stjØrdal jamfØrt med dei teoret­
iske bronsealderterritoria.
Recent farm borders in stjØrdal.
- 65 ­
samsvar mellom dei to grensene på Skatvalhalvøya.
Leksdalen.
Det same gjeld i
Situasjonen er ikkje like enkel i Stjørdalen, der skifting­
ar i elvefaret og eit utal av leirras kan ha fØrt til mange endringar
i
gardsgrensene gjennom tidene.
Samsvaret er best på nordsida av
elva, der dei fleste bergkunstlokalitetane jo ligg.
det på sørsida,
særleg i nedre del av Hegra.
Vanskelegare er
Grensen mellom Hegra­
og Bjørngård/Smågårdterritoria kan t.d. jamførast med fleire moderne
grenser.
I alle høve vert det like dårleg samsvar.
Hembre som skaper desse vanskane.
er så regelbunde,
Det er garden
på bakgrunn av at mønsteret elles
kan ein verte freista til å spekulere på om dette
dårlege samsvaret skuldast at det her (og andre stader på sørsida av
StjØrdalen) ligg bergkunstlokalitetar, og dermed territorie som enno
ikkje er oppdaga.
Territoria
Sjølvom det er rett at dei 18 gruppen
kalitetar i
med bergkunstlo­
StjØrdal representerer kvar si busetjingseining, er det
slett ikkje sikkert at fig.
12 gir eit rett bilete av busetjinga i
området ved slutten av bronsealderen.
Det har aldri funne stad noko
systematisk undersøking eller leiting etter helleristningar med det
mål å finne alle dei ristningane som måtte vere i området.
heller ikkje vere praktisk mogeleg å få til.
er hØvelege til ristningar
av jord, skog, mose osv.
li~S
Det ville
Mange bergflater som
i dagen, men dei langt fleste er dekt
vi må difor rekne med at det også i fram­
tida vil bli funne nye lokalitetar, og at nyfunn kan skape store end­
ringar i det biletet som er skissert her.
Det gjeld fØrst og fremst
om det vert funne lokalitetar som ligg meir enn 1000 m borte frå
næraste nabolokalitet, og som dermed etter modellen har lege innafor
sitt eige territorium.
For nye lokalitetar som ligg nærare dei som
alt er kjende, blir det ingen konsekvensar for biletet slik det teik­
ner seg i dag.
Dei 18 territoria har til dels svært ulik storleik.
gjeld både i
fordelte,
Det
samla flate og om vi ser på korleis jordbruksareala er
talet på gardar som i dag ligg innafor territoriet, deira
matrikelskuld osb.
I tillegg til Thiessen-polygona, er det på fig.
12 teikna inn jordbruksarealet slik det er i dag.
rådet omfatter både åker- og beiteland.
økonomiske kartverket.
Det skraverte om­
Grunnlaget har vore det
Ved hjelp av planimeter er målt jordbruks­
- 66 ­
arealet innafor kvart territorium.
Samstundes har eg prøvd å rekne
ut kor stor skuld territoria ville ha om dei hadde vore samla ein­
ingar i dag.
Resultatet er framstilt i tab. V.
Det må understrekast
at tabellen berre viser forholda slik dei er i dag og ingen ting se'­
er om korleis det var i bronsealderen, men den fortel noko om for­
holdet territoria imellom,
noks
og desse forholda kan ha vore dei same
langt tilbake i tida.
Tabellen viser store variasjonar både når det gjeld jord­
bruksareal, matrikelskuld og talet på namnegardar innafor territoria.
Talet på namnegardar varierer frå 2 til 20 med 7,7 som gjennomsnitt.
Jordbruksarealet varierer frå omlag 800 til omlag 10.000 daa. Gjen­
nomsnittet er omlag 4.208 daa pr. territorium.
Skulda varierer m 1­
10m 29 mark 42 Øre til 403 mark 56 øre, med gjennomsnitt på 130 mark
38 Øre (etter matrikkelen frå 1907).
Stort sett er det samanfall.
Territorie med mange namne­
gardar har stor skuld og stort jordbruksareal, medan territorie med
få gardar også er små om vi legg skuld eller jordbruksareal til
grunn.
Ein viss variasjon er det i dei mellomstore territoria. Det
skuldast for ein del at Thiessen-polygona ikkje fell saman med dei
moderne gardsgrensene, og at eg på skjøn har sett ei øvre geografisk
grense for kva gardar som er tatt med.
variasjonane kan også skuld­
ast at det ved måling av jordbruksarealet ikkje er tatt omsyn til
dyrkingsgrad,
ulik bonitet mv.
Det er dei store territoria i
Nokre avvik er likevel påfallande.
Stjørda1en ( eppe, Ydstin s og Mona)
med stor flatevidd, men få lokalitetar og figurar.
toriet,
Leirfall-terri­
som har så mange lokalitetar er derimot eit av dei mind}:;::
territoria.
Undersøkinga har så langt ikkje gitt noko eintydig svar
på om det er nokon mogeleg samanheng mellom storleiken på territoria
og talet på bergkunstlokalitetar.
Dersom det er rett at territoria
er samtidige har det ved slutten av bronsealderen eksistert terri­
torie med svært ulik storleik.
Funn av nye lokalitetar kan endre på
dette biletet, men dersom vi held fas
på at det er minst 1000 m
mellom kvar lokal i tetsgruppe er det ikkj e ro
[(Jr
fleire
eller territorie i dei sentrale delane av dei to store ko
sjonane i Hegra og Skatval.
same der,
dag berre
endringar.
MØnsteret må også i
framtida bli det
Det er innafor dei aller største territoria,
~
kJend få ristingar ,
at funn i
rupner
sentr~­
der det i
framtida vil skape
-
Tabell V.
Namnegardar,
gruppene.
67 ­
skyld og jordbruksareal innafor lokalitets­
Number of farrns, tax and cultivated land in the lB locali­
ty groups.
l
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
Skatval
Arnstad/Myr
Rykke
Bremset
Auran
Vikan
Gr~brekk/Stokkan
Gjeving
Hagen
Reppe
Ydstines
Mona
Hegre
namne­
gardar
5
9
3
2
4
4
20
5
7
14
10
10
11
Bjørngård/Sm~g~rd
Lei rfa 11
Fordal
Ingstad
Kil
12
5
9
3
5
skyl d­
mark
154,52
300,88
120,60
29,42
180,44
93,96
403,56
120,32
219,17
382,77
288,50
168,90
400,19
192,81
113,15
80,66
68,91
117,11
dyrka
mark
4800 daa
5600 daa
5707 daa
1227 daa
3947 daa
1627 daa
8667 daa
3467 daa
5867 daa
10000 daa
6800 daa
8480 daa
8000 daa
4667 daa
1733 daa
800 daa
1013 daa
1333 daa
figur­
lokal.
l
2 (2)
4
3
7
l
3
l
l
l
l
l
5
5
5
5
2
2
Dei 18 territoria gir eigentleg berre uttrykk for fordel­
inga av bergkunsten.
Det e
ikkje sikkert at dei samstundes fortel
noko om busetjingsmønsteret i området.
Dei er bergkunstterritorie
til skilnad frå buplassterritorie, slik dei er definert hos Higgs og
Vita-Finzi (1972).
Buplassterritoriet er det området som vert ut­
nytta med utgangspunkt i buplassen.
fleire buplassar i
Grupper som vanlegvis bruker
løpet av året utnytter fleire buplassterritorie.
Til saman dannar dei et årsterritorium (Higgs Og vita-Finzi 1972:
30).
Eg kjem her til å bruke begge desse omgrepa, saman med omgrepa
hovudterritorium og sesongterritorium.
buplassterritoriet som vert utnytt
Eit hovudterritorium er det
frå hovudbuplassen, medan sesong­
- 68 ­
territorie er buplassterritorie som vert utnytta frå buplassar med
sesongvis busetjing.
Buplassterritoria og bergkunstterritoria kan vere heilt
ulike, men dei kan også vere bortimot samanfallande dersom bergkunst
og buplass ver fysisk nært knytt til kvarandre.
som det er vanskeleg å avgjere.
nokre få buplassar frå bronsealderen,
område med bergkunst.
Det er eit spørsmål
I Noreg er det til no berre grave
og endå færre av dei ligg i
Det klåraste dømet på at bergkunst og buplass
kan vere nært knytt til kvarandre, finn vi i Ullshelleren i Røldal,
Odda, Hordaland, der det er hogd inn ristningar i ein heller som og­
så tente som buplass (Odner 1969).
Men det er ein lokalitet som når
det gjeld geografisk og topografisk plassering vanskeleg kan seiast
å vere representativ for bergkunsten på Vestlandet (jfr. Larsen 1972,
Mandt 1978).
Andre dØme på at bergkunst og buplass har vore nært
knytt til kvarandre finn vi i Skåne (Welinder 1975). Berre framtidige
undersøkingar kan gje svar på om det ålment var eit nært samband mellom
buplassane og bergkunsten.
Det meste av Stjørdal høver lite til
slike studier, men på Skatval bØr det vere mogeleg.
Ein eller fleire faktorar må ha vore medverkande til at
bergkunsten i
Stjørdal har fått ei slik påfallande fordeling.
Den
truleg viktigaste faktoren er høveleg ristningsberg, men det ser
ikkje ut til å ha vore avgjerande her.
Det har nok spela stor rolle
for plasseringa av ristningane innafor mange av lokalitetsgruppene,
men ikkje for lokaliseringa av gruppene.
høveleg berg i
områda mellom dei, både i
Til det er det for mykje
Stjørdalen og i Skatval.
Det må difor ha vore andre faktorar som avgjorde valet av ristnings­
berg.
Ein annan mogeleg faktor er buplassane.
Dersom det var
eit nært samband mellom buplass og bergkunst, vil ei systematisk for­
deling av buplassane også gi ei systematisk fordeling av bergkunsten.
Og omvendt fortel ei systematisk fordelt bergkunst om busetjings­
mønsteret.
Dersom ei t
slikt samband ikkje eksisterte, må det i
stjØrdal ha vore ei busetjing som var fordelt
etter~it
heilt anna
mønster enn bergkunsten.
Eg finn det vanskeleg å tru det.
At det var ei t samband
mellom bergkunsten og busetjinga synest heilt klårt.
et kan ikkje ha vore tilfeldig.
Dette samband­
Fordelinga av bergkunsten må etter
mitt skjøn også avspegle eit mønster i busetjinga.
Det tyder ikkje
at avstandane mellom buplass og ristningar overalt var den same.
Det må sjølvsagt reknast med variasjonar.
Thiessen-polygon bygd på
- 69 ­
buplassar og bergkunst treng ikkje vere identiske, sjølvom hovud­
mønsteret er det same.
rolle.
Om grensene ikkje fell saman, spelar det lita
Det er i begge tilfelle tale om teoretiske grenser. Inntil
vidare vil eg difor sjå dei to territoria som eitt og same, dvs. at
bergkunstterritoriet grovt sett fell saman med buplassterritoriet.
god del.
Når det gjeld storleiken på territoria, varierer det ein
Der lokalitetsgruppene ligg tettast, er det størst sjanse
for at det mønsteret vi skimter i
dag er komplett.
på Skatval er
middelavstanden mellom dei mest tett.liggj ande lokal i tetsgruppene
(Arnstad/Myr, Auran, Skatval og RØkke) 2250 m målt frå midtpunktet i
kvar gruppe.
Middelavstanden for Hegrakonsentrasjonen (Hegre, Bjørn­
gård, Leirfall, Fordal og Ingstad) er 2080 m.
Teoretisk kan det her
tenkjast eit sirkelforma territorium eller utnyttingsområde med radi­
us på inntil 1000-1100 m.
Higgs og Vita-Finzi reknar med ein radius
på 10 km på utnyttingsområdet ("catchment area") til fangstfolk og 5
km på utnyttingsområdet til fastbuande bønder (Higgs og Vita-Finzi
1972: 30).
Dette er teoretiske verdiar, og forma på territoriet (og
dermed avstandane frå sentrum i det) blir i
grafi og ressurstilgang.
røynda bestemt av topo­
I mange tilfelle vil det vere rettare å
rekne avstandane i gangtid snarare enn i km.
Dei minste av dei teoretiske territoria i
Stjørdal er
mykje mindre enn den norma Higgs og Vita-Finzi har kome fram til.
Men deira dØme er henta frå Mellomausten i dag, og det treng ikkje
vere rett å samanlikne busetjingsmønsteret der med det som var i
bronsealderen i Trøndelag.
i
Det må likevel vere rett å sjå mønsteret
stjØrdal som ein indikasjon på fast busetjing, dersom det då
var
eit slikt nært samband mellom bergkunst og buplass som eg har postu­
lert her.
Mange
dV
territoria er opne mot fjellet, og her kan ein
dra langt meir enn ein km bort frå buplassen utan å støte på andre
territorie.
Kanskje kan det i slike tilfelle vere rettare å tenkje
seg ein modell for utnyttingsområdet som ikkje er sirkelforma, men
forma som ein ellipse med buplassane (og bergkunsten) nær eit av
brennpunkta i ellipsa.
Ein tredje mogeleg lokaliseringsfaktor er gamle vegliner,
dvs.
at bergkunsten vart plassert langs vegen som gjekk gj nnom
bygda.
Når det gjeld andre fornminne har vi mange døme på at vegane
må ha spela stor rolle for plasseringa.
Det vart t.d. påvist av
Sophus Muller for åtti år sidan for gravhaugane frå steinalderen og
bronsealderen i Danmark (Muller 1904).
Liknande synspunkt vart hevda
-
70 ­
av Sigurd Grieg om gravhaugar frå jernalderen på Hadeland (Grieg
1925:
176ff).
For gravminna frå bronsealderen i Norge, er ikkje
sambandet veg/grav så direkte.
Men langs kysten og langs dei største
innsjøane ligg dei store bronsealdergravrøysene ofte på tange r og
nes ut mot leia (jfr. Hagen 1977, s. 187, Magnus og Myhre 1976, s.
134).
på det viset er dei tydelege signal til dei reisande om at
dei reiser gjennom busette område,
sjølvom dei ikkje ser ut til
direkte å vise til buplassane.
Langs Vestlandskysten ligg mykje av bergkunsten på same
måten (Larsen 1972, Mandt 1978), men den står ikkje like tydeleg
fram som signal til dei reisande.
Der vi finn jordbruksristningar inn frå kysten, ser det
fleire stader ut til at plasseringa kan ha samband med naturlege
vegliner (jfr. Larsen 1972: 93).
Det kan også vere tilfellet med i
det minste nokre av Stjørdalsristningane.
Det verker lite truleg i
Skatval, der det ikkje peiker seg ut nokre naturlege vegliner forbi
ristningane.
Derimot kan det vere verd å sjå nærare på ristningane
langs nordsida av Stjørdalen ut frå ein slik hypotese.
Fleire stader finn vi i dag spor etter gamle stier eller
veger like ved ristningane (jfr. også Petersen 1926a: 38).
Det gjeld
dei Øvre ristningane på Bjørngård og Kil, men framfor alt på Ydsti­
nes, der den gamle hovudvegen gjennom dalen gjekk like forbi rist­
ningane. I bakken nedover mot Berg er det rester av ein meir enn 2 m
djup holveg.
Det er likevel ikkje sikkert at dette vegfaret går til­
bake til bronsealderen.
Dei seinaste
hundreåra var vegen gjennom
Bjørndalen den einaste naturlege, men i ei tid då StjØrdalselva ikkje
gjekk heilt inn til foten av Ydstinesberget, trong ikkje folk gå
denne omvegen.
Dersom ein tenkjer seg at alle ristningane lå langs same
vegen, ville det bli ein veg med mykje sving og bakkar.
det for ein stor del vere ein tungvint veg.
I dag ville
Men ettersom vi ikkje
kjenner landskapet som det såg ut i bronsealderen, kan vi ikkje sjå
bort f å at det var den naturlege veglina den gongen.
Vegen kan likevel ikkje åleine ha vore avgjerande for
plasser'nga av ristningane.
sjølvom dei grovt kan seiast å ligge
langs ei vegline, står det a-tt å forklare kvifor dei berre ligg som
grupper med store avstander seg i mellom langs denne lina.
Om det
då ikkje er slik at dei ligg der vegen kryssa busett område. Men då
er vi tilbake til ein situasjon der buplassane er avgjerande for
plasseringa av bergkunsten.
- 71 ­
MODELL FOR BUSETJINGA I BRONSEALDEREN
Synspunkt på bronsealderen i Norge og Trøndelag
Den kunnnskapen vi har om bronsealdersamfunnet i Noreg er
ennå forholdsvis liten.
Dei fleste formulerte hypotesane om buset­
jing, økonomi og sosiale forhold er heller vage og overflatiske. Det
har sine naturlege årsaker.
daterast til perioden.
Det er lite materiale som sikkert kan
For det meste dreier det seg omlausfunn,
gravfunn og bergkunstlokalitetar.
Hittil er det berre påvist nokre
få hustufter, men fleire huler og hellarar langs kysten og i fjellet
ser ut til å ha vore nytta som buplassar i denne tida.
Bronsealderkulturen i Norge vert ikkje oppfatta som ein
einskapleg kultur,
men som ein kultur med blanda erverv, der ein i
forskjellige landsdeler la ulik vekt på åkerbruk, husdyrhald eller
fiske og fangst,
alt etter kva dei lokale topografiske og klimatiske
forholda ga rom for (jfr. Magnus og Myhre 1976: 147).
Det er semje om at bronsealderen i Trøndelag heng nøye
saman med bronsealderen lenger sør i Skandinavia, sjølvom Marstrand­
er (1954: 67) hevder at det ikkje kan vere tale om ein bronsealder i
eigentleg forstand,
fordi det var flint,
skifer og andre bergartar
som danna grunnlaget for den teknologiske tradisjonen i perioden.
Likevel finn vi det største norske gravfeltet frå bronsealderen net­
topp i Trøndelag (Hagen 1977: 199, Rygh 1880b).
Når det gjeld dei indre Trøndelagsbygdene var truleg jord­
bruk hovudervervet gjennom heile bronsealderen.
Det budde bondefolk
her alt i yngre steinalder, og dei fleste må ha hatt ei livsform som
var farga av forholda lenger sør (Hagen 1977: 199).
Bronsetinga må,
anten som metall eller som ferdigvarer, vere innførte til Trøndelag
langvegsfrå, og landsdelen må ha vore lekk i ei kjede av handel eller
byterelasjonar der bronsen spela ei viktig rolle.
gjekk inn i denne handelen er uvisst.
Kva som elles
Marstrander (1954: 69) meiner
at det ikkje var jordbruket som skaffa byterniddel til bronsehandelen,
men fangsten og det den ga av skinn og andre naturalia. Magnus og
Myhre (1976:
186) meiner at det var mogeleg også for folk som rådde
over god og lettdreve jord å skaffe seg eit overskott som ga grunnlag
for makt og deltaking i bytehandelen som ga bronse.
Vi er på langt meir usikker grunn når det gjeld buset­
jingsform og -mønster.
Lite er gjort for å utforske det på lokal­
-
72 ­
planet. Synspunkta på busetjingsmønsteret i bronsealderen varierer.
Marstrander (1954:
76) tenkjer seg eit ekstensivt jordbruk og hØst­
ingsbruk innafor ramma av eit primitivt stammesamfunn.
Det fØreset
ei heller laus organisasjonsform med flytting av buplassar til nye
beite og åkrar etter kvart som dei gamle vart utpinte.
Også Magnus
og Myhre meiner at det må ha vore naudsynt å skifte åkrar etter kort
tid.
Ei slik driftsform må ha kravd at den einskilde buplassen hadde
mykje jordbruksland til disposisjon.
Dei meiner at buplassen kan ha
blitt flytta når åkrane vart liggjande for langt borte.
Dei vart
likevel neppe flytt langt bort frå gravene, som dei trur lå sentralt,
kanskje ved midtpunkta i territoria.
setjinga relativt stabil,
Etter deira oppfatning var bu­
og dei finn det sannsynleg at kimen til
den første gardsbusetjinga slik vi kjenner den frå eldre jernalder,
kan gå attende til eldre bronsealder (Magnus og Myhre 1976: 144).
Den mest heilskaplege modellen for busetjingsutviklinga i
Noreg er sett fram av BjØrn Haugen i hans avhandling Fra seter til
gård (Haugen 1947).
Der skisserer han opp fleire steg på vegen frå
det eldste, primitive jordbruket til fast busetjing i
jernalderen
knytt til gardar som vi stort sett kan fØlgje fram til i dag.
I den
fØrste tida rekner han med ei labil busetjingsform der folk sesong­
vis utnytta ressursane i
ei nærast halvnomadisk syklus.
FØrst på
eit langt seinare tidspunkt gjekk nokre av buplassane over til å bli
permanente,
til å bli gardar.
Den skiftande, halvnomadiske livs­
forma, meiner han, varte gjennom yngre steinalder og bronsealderen
(op.eit. s. 83-96).
Det store skiftet fann truleg stad i fØrromersk
jernalder på grunn av ei endring i klimaet.
Klimaendringa framtvang
inneforing av husdyra om vinteren og sanking av tilleggsfor.
Dermed
vart garden til - som sosial og Økonomisk faktor (op.eit. s. 106).
Marstrander sin oppfatning av bronsealdersbusetjinga i
TrØndelag kan innpassast i Hougen sin evolusjonsmodell.
ikkje det synet som Magnus og Myhre står for.
Det gjer
Men så har då også
kunnskapen om og synet på førromersk jernalder blitt sterkt forandra
dei siste tiåra.
Likevel ser det ennå ut til å vere for tidleg å
avskrive Hougen sin hypotese heilt.
SjØlvom han må ha tatt feil
med omsyn til tidspunktet for eit mogeleg skifte i busetjingsforma,
kan vi ikkje sjå bort frå at eit slikt skifte har funne stad, om enn
mykje tidlegare enn det Hougen førestilte seg.
på bakgrunn av det som er sagt foran, kan det setjast opp
tre modellar for busetjingsmønsteret i bronsealderen.
Det er (l)
- 73 ­
eit syklisk, halvnomadisk mønster med flytting fro buplass til bu­
plass, med kortare eller lengre mellomrom,
fast hovudbuplass og fleire mindre,
(2) eit mønster med ein
perifere buplassar som vart
brukte sesongvis (det eg her vil kalle halvpermanent busetjing) og
(3) ei permanent busetjing der folk budde fast innafor eit avgrensa
område.
Dei tre modellane kan representere kvart sitt steg innafor
utviklingsmodellen til Hougen, men det treng ikkje vere noko slikt
samband mellom dei.
Ved modellane l og 2 er det fleire buplassterri­
torie, som tilsaman danner eit årsterritorium.
plassterritorium og årsterritorium identiske.
Ved modell 3 er bu­
Ressursar
Ennå veit vi lite om kva for ressursar folk hadde til råd­
velde i stjØrdal i bronsealderen.
Dei arkeologiske kjeldene som er
tilgjengelege i dag, fortel ingen ting om dette.
vitskaplege data ligg fØre i særleg grad.
Heller ikkje natur­
Pollenanalyse vil vente­
leg kunne gje viktige bidrag, men det er til no berre publisert to
undersøkingar,
frå Setnan og Hoset i Leksdalen (Lånke).
I Hosetom­
rådet er det indikasjonar på beitebruk alt i yngre steinalder, medan
korndyrking fØrst er påvist ved overgangen mellom eldre og yngre
jernalder (Halvorsen 1977).
Rundt Setnan er det funne "små, men
umiskjennelige spor etter tidlig jernalders jordbruk" (Lar sen 1954).
Frå dei meir sentrale stroka ligg det ikkje fØre publis rte dat .
Trekol frå pløyespor som vart funne under ein gravhaug på Re, er 14C
datert til førromersk jernalder (Farbregd 1980: 66).
Det lar seg likevel gjere å komme eit stykke vidare også
om ein må ta utgangspunkt i forholda slik dei er i dag, jamfØrt med
den generelle kunnskapen vi etter kvart har fått om vegetasjonshis­
toria i Noreg.
dekt,
Vi må rekne med at landskapet på den tida var skog­
sjØlvom samansetjinga av skogen nok var ei anna enn i dag.
Elva rann den gongen som no gjennom dalen.
Terrassane var der, sjØlv
om dei så annleis ut, og det jamt over var meir av dei høgare.
Ter­
rass-ne må ha vore det viktigaste for folk som ville leve av jord­
bruk i området.
Dei er sjØlvdrenerande og lette å arbeide i med
primitiv ard eller plog.
Det er då også på slike grus- og sandav­
setjingar vi finn dei fleste mi
a etter dei før "t
jordbrukarane.
Skogen må den gongen som no ha vore tilholdstad for ymse slag jakt­
bart vilt, og i elva og fjorden var det fisk.
-
74 ­
Territoria kan samlast i
naturgrunnlaget.
fleire klassar når det gjeld
Ein stor klasse er dei som ligg til Stjørdalselva,
men det er ein del variasjon r innafor denne klassen.
er det territoria der elva renn midt gjennom.
For det første
på begge sidene av
elva har dei vide terrasseflater før det går over til brattlendt
skogs- og fjellterreng (jfr.
vi i
Lånke, der det som i
fig.
16A).
Ein variant av dette finn
dag er dyrka mark er tyngre leirjord.
Andre territorie har land berre på den eine sida av elva (fig. 16B).
Lengst opp i dalen og i
sidedalane er terrasseflatene små og heng
for ein del ikkje saman (fig. 16C).
Skogen og fjella må ha spela ei
langt større rolle der enn lenger ute i dalføret.
på Skatvalhalvøya er
arholdet eit anna.
fordi territoria der ikkje ligg til elva.
Først og fremst
I staden har fleire av
dei lang strandline, og folk som budde der kunne utnytte sjøen. Desse
territoria har forholdsvis store leirområde som er dyrkbare og også
skog og fjell i varierande grad (fig. 16D).
toria ligg mi t
16E).
Nokre av Skatvalterri­
inne på halVØya, utan både elva eller sjøen (fig.
Leirslettene dominerer i desse territoria.
skog og noko berg.
Men dei har også
r nyare tid har det t.d. på RØkke vore myrområde
i dalbotnane, men det er uvisst kor lenge det er sidan myrdanninga
tok til.
Denne oversikta må bli grov og overflatisk.
Den viser
likevel at der er skilnader mellom territoria, men også at det er
ein skilnad i
grad, ikkje i art.
menneska dei same ressursane:
Praktisk tala alle territoria gir
fjord eller elv til fiske,
sand- og
grusterrassar eller marine leirsediment til åker- og beitebruk og
skog og fj 11 til fangst,
byggematerial, ved osb.
Større delar av
terrassane og lei slettene har truleg vore skogkledd, slik at viltet
kan ha vore meir jamt fordelt enn det er i dag.
At eit av tyngde­
punkta i bergkunsten ligg innafor leirslettene på Skatval, kan kan­
skje tolkast som vitnemål om at jordbruket i
meste var basert på husdyrhald,
bronsealderen for det
slik det visseleg var i Øvre Lånke
(Boset) i eldre jernalder.
I ein slik situasjon, med dei same ressursane innafor alle
terr'toria, finn eg det vanskeleg å innpasse eit halvnorn disk buse j­
ingsmønster med ei °rleg syklus.
Om ein b dde innafor det eine eller
andre territoriet om t.d. hausten eller våren kan ikkje ha spela noko
rolle.
Derimot verker ei flytting frå territorium til territorium
med års mellomrom meir sannsynleg.
Ein flytta då frå eit territorium
-
75 ­
E
3
""",;;"" ,""':.":"",,,
1"""'''''''1
4
k:s-6 t
Fig. 16.
Skjematisk framstilling av landskapet innafor dei
ulike territoria. l: skog/fjell, 2: sand- og grus­
terrasser, 3: leir, 4: myr, 5: sjø og elv.
A-E: sjå teksta s. 74.
Schematic representation of the landscape in the
different territories. l: forest/mountains, 2:
sand and gravel, 3: clay, 4: bog, 5: sea and
river. A-E: see text p. 74.
- 76 ­
når jorda var utpint eller av andre årsaker.
på den andre sida kan
behovet for slike flyttingar dersom åkerbruket var lite også ha vore
dekt med flytting innafor territoriet.
Modellar for busetjingsmønsteret
Modellane som er skissert foran viser korleis busetjings­
mønsteret kan ha vore i
stjØrdal mot slutten av bronsealderen. Men
korkje modellane eller dei kjeldene vi har til rådevelde seier noko
om korleis det var tidlegare i bronsealderen.
Perioden strekkjer
seg over eit tidsrom på omlag 1000 år, og vi kan ikkje rekne med at
busetjinga var statisk i
heile denne tida.
Modellane kan likevel
indirekte sei noko om utviklinga.
Kvar for seg kan dei tre modellane representere eit steg
i ei utvikling - frå halvnomadisk over halvpermanent til permanent
busetjing.
Men samstundes må det byggjast inn i modellane eit dynam­
isk element som tillet ei oppdeling av landskapet i
territorie.
fleire,
nye
Det skjer anten ved at det vert rydda nytt land utanfor
dei eisisterande territoria, eller ved at dei vert delt opp i fleire
mindre.
Ei
oppdeling av eit opphaveleg års territorium for el
folkegruppe med eit syklisk, halvnomadisk busetjingsmØnster er nokså
grei.
Territoriet blir delt og folka tilpasser vandringane sine til
dei nye grensene.
Er det plass nok, kan dei utvide dei nye terri­
toria mot utkantane.
Men grenser dei alt til andre territorie lar
det seg ikkje gjere, og dei nye territoria blir kvar for seg mykje
mindre
enn det gamle.
Dei har mindre ressursar til rådvelde.
Stadig nye oppdelingar under slike vilkår vil framtvinge ei halvper­
manent eller permanent busetjing.
Det er rom for større variasjonar når det gJeld mogelege
oppdelingar innafor ei halvpermanent busetjing.
mellom ei deling der dei nye
territori~
Eit hovudskilje går
er omlag jamstore og jamvekt­
ige og ei deling der eit eller fleire av dei nye territoria blir
mindre og tydeleg sekundært i
forhold til det opphavelege. Busetj­
ingsmønsteret vil heile tida bli påverka av mange faktorar,
ikkje
minst av ulik fordeling av ressursane og av omsynet til nabofolke­
grupper.
Ei stadig oppdeling av territoria innafor ei halvpermanent
busetjing kan også framtvinge overgang til permanent busetjing.
-
77 ­
1. The beglnning of an
2 Filled culture
:l.
e;.;.pan sion stage
la'MdlCape
ellpOn'iIOn
Marginal
Q
D
d
Eig. 17.
Modell for oppdeling og ekspansjon i
setjing (etter Welinder 1977).
forhistorisk bu­
Model for a filled landscape and marginal expansion (after
Welinder 1977).
Ei oppdeling innafor ei permanent busetjing er også for­
holdsvis grei.
nye eining.
Dei nye grensene vert fastlagde og kvar utnytter sin
Også her kan delinga vere jamvektig eller den nye ein­
inga kan vere mindre og tydeleg sekundær.
Den
merikanske geografen J.C. Hudson (1969) har utforma
ein modell for den busetjingshistoriske utvikl'ng
bruksbusetjing.
Han fann (op.cit.: 367) at utviklinga er styrt av 3
FØrst ei koloniseringsfase som heng saman med utviding
prosessar.
av busetj'nga til nye område.
(sp ead).
klyngjer,
innafor ei jord­
Det er ei auke i
Den andre prosessen kaller ha spreiing
folketalet,
samling av busetjinga i
med eit mogeleg sosialt og fysisk press på miljøet.
tredje prosessen kaller Hudson konkurranse.
Den
Denne prosessen, som er
godt kjend frå geografisk lokaliseringsteori, fører fram mot regel­
bunde busetjingsmønster og er ein av føresetnadene for nett av sen­
tralstader.
Stig Welinder (1977: 180ff) har formulert ei noko enklare
utgåve av denne modellen.
inga først fann sta
Han rekner med at ein
i dei sentrale områda.
kspansjon i busetj­
Den nådde først utkant­
ane når det sentrale kulturlandskapet var metta (jfr. fig. 17). Jam­
ført me
Hudsons modell, vil det sei at busetjinga har gOtt gjennom
alle dei tre prosessane før ei ny koloniseringsfase t r til i utkant­
- 78 ­
områda.
Eit metta kulturlandskap er ikkje konstant, men heng nøye
saman med ressurstilgang og teknologisk nivå.
kan difor gje rom for mange ulike
Det same landskapet
usetjingsmønster.
Vi må t.d.
rekne med eit heilt anna busetjingsmønster i vikingtida enn i yngre
bronsealder.
Når det gjeld bergkunstterritoria i StjØrdal har eg vist
at det i dei sentrale områda i Hegra og Skatval ikkje er rom for
fleire lokalitetsgrupper eller territorie.
Dersom det er rett at
bergkunsten representerer buset j ingseiningane , må det her i slutten
av bronsealderen ha vore eit metta kulturlandskap.
Stjørdal i bronsea deren
Etter å ha presentert denne serien med modellar for kor­
leis busetjingsmønsteret kan ha utvikla seg, vil eg no sjå nærare på
om mønsteret i Stjørdal ved slutten av bronsealderen (fig. 12) høver
eller ikkje høver med desse mod llane.
Men først er det naudsynt med nokre utfyllande kommentarar
knytt til Thiessen-polygona.
Ei inndeling basert på denne tekn'kken
har nemleg den veikskapen at alle t rritoria vert tillagde like stor
vekt (Hodder og Orton 1976: 60).
Den skil ikkje ut territorie eller
lokalitetsgrupper som var viktigare enn andre
Det er vanskeleg å avgjere om alle dei 18 territoria hadde
likt verd, eller om nokre spela større rolle enn andre.
nemnd foran,
Som det er
ser det ikkje ut til å vere noko samsvar mellom talet
på lokalitetar og figurar og storleiken på
erritoria (jfr. tab. V).
Men dersom ein ser lokalitetane og figurane isolert, kan ein
ne eit
mønster som kan vere hierarkisk.
Lok litetsgruppene kan samlast i
eine rommer grupper med mange lokalit tar.
figurar på kvar lokalitet.
som kvar har f
figurar.
to hovudklassar.
Den andre klassen har f
Ydstines I
s~r
Den
Ofte er det her mange
D
lokaliteter,
ut til å stå i ei slag mel­
lomstilling i forhold til desse to klassane.
Denne inndelinga kan vere fiktiv, men k n også represen­
tere verkelege skilnader mellom dei ulike bronsealdereiningane.
Dersom det er tale om verkelege skilnader, kan det for­
klarast på to måtar.
Dei sto e lokalitetane kan vere
lengre tidsrom enn dei små.
litt til over
I så fall kan dei representere dei eld­
- 79 ­
ste,
mest opphavelege busetjingseiningane.
Men dei kan også vere
resultat av at nokre lokalitetsgrupper var viktig re enn andre; at
dei tente som mØtestad og heilagdom for folk frå fleire busetjings­
einingar.
Desse to forklaringane treng ikkje å utelukke kvarandre.
At nokre lokalitetsgrupper var viktigare enn andre, kan komme av at
dei er dei eldste, og at folk SØkte dit også etterat dei sjØlve var
flytta bort og hadde fått sine eigne, små heilagdomar med bergkunst.
Med e't utgangspunkt som dette, kan det skimtast ei grov­
are inndeling av StjØrdal i 5 eller 6 store einingar.
teikna
inn grenselinene mellom d sse einingane
på fig. 18 er
(midtliner etter
Thiessen-polygonprinsippet).
Grunnlaget for inndelinga er dei store
lokalitetsgruppene på RØkke,
Auran, Hegre, Bjørngård og Leirfall.
Grensene mellom dei er teikna med kraftig, heil line.
Også Ydstines
r tatt med som ei mogeleg storeining, men grensa mellom den og nabo­
einingane Auran og Hegre er teikna som kraftig, broten line.
samanlikning er også teikna inn dei 18 territoria (jfr.
Til
fig. 12).
Desse territoria er merkte med nummer, medan dei større einingane er
merkte med bokstavar.
Dei to mønstra som kjem fram på figuren kan samanliknast
med dei teoretiske utviklingsmodellane som er skisserte foran.
Det
ser ut til å gå el viktig deleline tvers gjennom granskingsområdet,
som vert delt i to, Skatval i vest og Hegra/Stjørdal i aust.
Dele­
lina er mest tydeleg nord for Stjørdalselva, der det er godt samsvar
mellom grenselina mellom Auran- (B) og Hegreeiningane (D) og grens­
ene mellom Gråbekk/Stokkan- (7) og Ydstines- (11) og Monaterritoria
(12).
Rett nok er det omlag ein km mellom desse to grenselinene,
men samsvaret må likevel seiast å vere godt når ein tar omsyn til at
det dreier som om hypotetiske grenser som byggjer på mange usikre
faktorar.
Det er ikkje urimeleg at det kan ha gått ei tidleg grense
gjennom dette området.
alt på fig.
7,
Ei aning om ei todeling av området får vi
som viser at bergkunstlokalitetane ligg samla i to
store hovudkonsentrasjonar,
ein p" Skatval og ein i Hegra.
Kanskje
kan vi i desse store einingane skimte ei eldre inndeling av området
enn dei 18 mogelege territoria
om er påviste foran.
Både på Skatval og i Hegra ligg territoria med dei mange
lokalitetane så tett at dei vanskeleg kan høyre til innafor ei halv­
nomadisk busetjing med stadig flytting frå stad til stad.
Derimot
kan dei lett tolkast som uttrykk for ei halvpermanent busetjing med
- 80 ­
Fig. 18.
Ei mogeleg inndeling av Stjørdal i 5-6 tidlige einingar
(Thiessen-polygon).
Dei mogelege territoria ved slutten
av bronsealderen er også innteikna.
A possible division of StjØrdal in 5-6 early units. The
borders of the possible Bronze Age territories are drawn
toa.
- 81 ­
ein fast hovudbuplass (hovudterritorium) og fleire mindre buplassar
som vart nytta av gjetarar mv. ettersom dei følgde dyr
mellom ulike
beiteområde (sesongterritorie) om lag som setringa i nyare tid.
Det kan tenkjast to slike hovudterritorie på Skatval, eit
på Røkke og eit på Auran, medan Bremset, Arnstad/Myr og Skatval kan
ha vore utnytta i
sesongane.
I Hegra peiker Ingstad og Fordal seg
ut som mogelege sesongterritorie for ei gruppe som hadde hovudbu­
plassen sin på Leirfall.
Trøite kan på same viset ha vore sesong­
territorium for ei gruppe som elles heldt til på Hegre.
For Bjørn­
gårdgruppa kjenner vi ingen mogelege sesongterritorie, men vi kan
ikkje sjå bort frå at det skjuler seg uoppdaga bergkunstlokalitetar
og dermed territorie nordover i Skjelstadmarka.
Leirfall (1970: 15)
omtaler ristningar på Ulstad, men dei viste seg ved nærare gransking
å vere falske, dvs. frå nyare tid.
Ein annan mogeleg kombinasjon av hovudterritorie og se­
songterri torie er Ydstines og Mona-territoria.
I alle dei andre
territoria er det berre små bergkunstlokalitetar, og dei kan etter
denne modellen ikkje tolkast anna enn som sesongterritorie.
Men
samstundes er det ingen stader som peiker seg ut som mogelege hovud­
territorie dei kan ha vore knytt til.
Tenkjer vi oss derimot at bergkunsten var knytt til el
fast busetjing innafor kvart av dei 18 territoria, er ikkje dette
noko problem.
Dei ulike mengdene av lokalitetar og ristningar kan
då vere uttrykk for kor lenge dei einskilde territoria var busette
og ristningsberga var i bruk.
I så måte er det interessant at små­
lokalitetane ser ut til å vere seine, medan dei store lokalitetane
ser ut til å romme både tidlege og seine figurar.
på den andre sida kan dei store lokalitetane og lokali­
tetsgruppene ha vorte til fordi dei var viktigare enn dei andre. Men
d t
at territoria med store 10kulitetsgrupper ligg som dei næraste
nabogruppene til kvarandre hØver ikkje særleg godt med ein slik mo­
dell, om då ikkje t.d. alle ristningane på Hegra, B]ørngård og Leir­
fall høyrer saman som eit samla,
større område.
heilag område for folk frå eit
Det verker likevel lite sannsynleg ettersom desse
store lokalitetsgruppene fell innafor det same mønsteret med omsyn
til avstandar til nabogruppene osb. som dei andre lokalitetsgruppene
i
stjørdal.
fl ir
Skilnaden er berre at
er er fl2ire figurar og dels
motiv enn det som elles er vanleg.
Den tydelege todelinga i bergkunstmaterialet i
Stjørdal
går venteleg tilbake på to opphavelege kolonisasjonsområde .
Når
-
82 ­
desse områda vart koloniserte veit vi ikkje, men det skjedde truleg
lenge fØr bronsealderen tok til.
JamfØrt med utviklingsmodellen til
Hudson, verker det som om det både på Skatval og i Hegra fram mot
slutten av bronsealderen har funne stad ei spreiing av busetjinga,
fØrst og fremst i klyngjer innafor dei opphavelege kolonisasjonsom­
råda.
på Skatval har truleg koloniseringa gått fØre seg i området
RØkke-Auran, med spreiing av busetjinga mot Bremset, Arnstad/ Myr og
Skatval.
I Hegra må koloniseringsområdet ha vore der gardane Hegre,
Bj ørngård og Leirfall ligg no.
Trøite,
Fordal og Ingstad.
Sidan er buset j inga spreidd til
Ristningane på Ydstines kan kanskje re­
presentere eit tredje kolonisasjonsområde.
Om busetjinga i
Lånke og i dei andre meir frittliggjande
territoria er resultat av den same spreiingsprosessen eller om dei
heng saman med ei ny kolonisasjonsfase, kan det vanskeleg seiast
noko om no.
Det er ei nedre grense for kor lita el eining kan vere om
den skal kunne fØ dei som bur der.
kurransen til.
Når denne grensa er nådd tar kon­
Denne prosessen er prega av "kamp" mellom dei ulike
einingane for at dei skal kunne holde områda sine intakte. Dette fØr­
er til eit regelbunde busetjingsmønster, der idealet er sekskanta,
jamstore territorie (Hudson 1969: 377).
Konkurransefasen har truleg
berre gjort seg lite gjeldande i StjØrdal i bronsealderen.
Rett nok
er mønsteret forholdsvis regelbunde i dei gamle kolonisasjonsområda,
men det ser ut til å ha vore meir enn nok rom til vidare spreiing og
kolonisasjon.
Jamført med Welinder sin modell, finn vi sentrale område
i Hegre og på Skatval.
kulturlandskap.
Begge stadene ser det ut til å vere eit metta
Det kan ikkje ha vore plass til fleire territorie i
desse områda dersom den utrekna grenseverdien for avstanden mellom
to lokalitetsgrupper er rett.
Etter denne modellen må dei perifere
territoria representere ein ekspansjon mot utkantområda.
Dette forholdet kan forklare kvifor dei store "Thiessen­
polygona" berre har ein eller et par små bergkunstlokalitetar.
Desse
terri toria ligg mellom dei to områda der buset j inga må ha vore tet··
tast.
Eit tett folkesett område gir små polygon, medan spreidd bu­
setjing i tunt folkesette område gir store polygon.
Det kan
ifor
ikkje vere noko eintydig samsvar mellom storleiken på Thiessen-poly­
gona og kor viktige busetjingseiningane dei representerer var i sam­
tida.
- 83 ­
Som før omtalt kan denne metoden heller ikkje avsløre om
nokre av polygona representerer einingar som var viktigare enn andre;
om det var ei hierarkisk oppbygging av samfunnet i Stjørdal ved slut­
ten av bronsealderen.
Ristningane sjølve kan kanskje sei noko om
dette, men enno er det for tidleg å gå noko særleg inn på det spørs­
målet.
Til det står det att mykje detalj gransking omkring dei ein­
skilde lokalitetane, motiva og figurane.
Som det ser ut til i dag, er det ingen av lokalitetsgrup­
pene, korkje på Skatval eller i Hegra som peiker seg ut som særskild
framståande.
Rett nok er det fleire figurar på Leirfall enn i dei
andre gruppene,
men nabogruppene på Hegre og Bjørngård peiker seg
langt på veg ut på same viset.
Den viktigaste skilnaden er at det
er fleire ulike motiv på Leirfall enn dei andre stadene. Men det
gjeld berre ein av lokalitetane (Leirfall III).
Dei andre fell heilt
inn i mønsteret som vi også finn elles i Stjørdal.
Med eit mogeleg unntak for Leirfall, peiker ingen av 10­
kalitetsgruppene mot noko eller nokre busetjingseiningar som sto over
dei andre,
slik ein t.d.
kunne vente i eit høvdingesamfunn. Om det
var sosiale skilje innafor den einskilde einingen,
kan bergkunst­
materialet neppe fortelje noko om.
Dette står litt i
strid med det ein elles meiner å vite
om bronsealderen (jfr. Hagen 1977, Magnus og Myhre 1976).
Men hypo­
tesar om høvdingemakt mv. byggjer på eit heilt anna materiale enn
det som i
dag står til rådvelde i Stjørdal.
Rikdom og status ser i
bronsealderen ut til å ha vore knytt til innførte metall (gull og
bronse) og store gravmonument.
Kanskje var de-t ikkje like ønskjeleg
eller maktpåliggjande å uttrykkje posisjonar gjennom bergkunsten.
på figur 19 er skissert busetjingsutviklinga slik eg pr.
i dag tenkjer meg at den kan ha vore.
Både på Skatval og i Hegra er
det eit sentralområde som tidleg vart busett og som representerer
første fase i
utviklinga.
Rundt desse sentral områda er det random­
råde som først vart busett i ein seinare fase.
For meg verker det som om dette mønsteret høver best med
ei permanent busetjing.
Det forhindrer likevel ikkje at deL peri­
fere territoria opphaveleg kan ha vore sesongterritorie innafor ei
halvpermanent busetjing og at det kan ha vore ei utvikling frå halv­
permanent til permanent busetjing gjennom bronsealderen.
Mykje av
denne utviklinga kan også ha gått føre seg i yngre steinalder.
Men
fram mot overgangen til jernalderen, må det ha vore fast busetjing
- 84 ­
.. , . '
Fig. 19.
Modell for stegvis oppdeling
einingar.
\0
,. • • •
-"1' .. .,.
~
~ +. +
\0
v StjØrdal frå 2 til 18
Model for a division of Stjørdal from 2 to 18 units.
- 85 ­
innafor alle dei 18 territoria som eg meiner å ha funne fram til her.
Kanskje også i fleire.
Jamføring med andre område
Materialet frå bronsealderen i stjØrdal er spinkelt, og
å langt blitt mykje teori og spekulasjon kring korleis bu­
det har
setjingsmønsteret kan ha vore.
Men slik vil det i større eller min­
dre grad alltid vere innafor forhistorisk arkeologi.
kunne sei for visst korleis forholda var.
fleire forenkla
spinkelt,
~orklaringsmodellar vil
Vi vil aldri
Lenger enn til ein eller
vi ikkje kome.
Såleis vert det også her. Når eg hevder at materialet er
gjeld det berre det kjeldematerialet som til vanleg vert
nytta til busetjingsstudiar, dvs. graver og buplassar.
Kjeldemateri­
alet som her er nytta, bergkunsten, er derimot til stades i rikt mon.
Samanlikna med andre bygder og landsdelar kan ein trygt sei at Stjør­
dal har eln av dei tettaste konsentrasjonane av bergkunst i Noreg.
Det er i bruken av dette kjeldematerialet at denne avhand­
linga er uvanleg.
slike studiar?
Men kan det difor seiast at det ikkje hØver for
For om mogeleg å få eit svar på dette spørsmålet,
l
Cl
Q
,
har eg sett nærare pa metoder og resultat fra nokre andre stader l
Norden,
der undersøkingane for det meste er basert på anna kjelde­
materiale.
Det har berre sjeldan vore forsøkt å dele inn eit område
i ulike territorie, og endå sjeldnare har Thiessen-polygon vore brukt
som grunnlag for inndelingane.
I Noreg veit
sitt arbeid på Nord-Jæren (Myhre 1981: 87f,
247f).
g berre om Bjørn Myhre
jfr. også Myhre 1978:
Han har brukt gravfunna som utgangspunkt for inndelinga.
Myh=e presenterer to kart.
Det eine er bygd på gravfunn frå eldre
bronsealder, medan det på det andre også er tatt omsyn til gravhaugar
av uviss alder. Flatemålet på desse territoria varierer mellom 4 og
g km 2 . Avstandane mellom midtpunkta i territoria er ikkje gitt opp,
men ved hjelp av dei to karta har eg grovt kunne måle dei til mellom
omlag 1,5 og 5 km.
Det er ikkje
5'
regelbunde mønster som ein skulle
vente dersom dei viste til eit metta kulturlandskap (jfr. fig. 17).
Variasj onane i
flatemål og avstandar er større enn i
Stjørdal, men dei kortaste avstandane fell stort sett innafor dei
same måla som i kjerneområda på Skatval og i Hegra.
- 86 ­
stig Welinder har brukt Thiessen-polygon til å dele inn
øya Ven utanfor den skånske vestkysten i mogelege bronsealderterri­
torie.
Han fann at avstandane mellom dei ulike gruppene av forn­
minne var omlag l km.
på grunnlag av det rekner han med at terri­
2
toria var omlag l km (Welinder 1977: 113).
Ake Hyenstrand (Kjellen og Hyenstrand 1976: 27f) teikner
dei mogelege bronsealderterritoria i uppland som sirklar, men han
skriv ikkje noko om storleiken deira eller avstanden til naboterri­
toria.
Eit noko større samanlikningsgrunnlag har vi når det gjeld
buplassane.
Welinder (1977) refererer fleire undersøkingar i Skåne,
og meiner å ha påvist både fast og labil busetjing.
på
bakgrunn av
det skisserer han to modellar for korleis busetjingsmønsteret kan ha
vore (Welinder 1977: 155f).
Dei er vist her som fig. 20.
I begge
modellane tenkjer han seg at grav- og kultplassen lå sentralt i
territoriet.
Ved fast busetjing var også buplassen den same heile
tida, medan åkrane vart flytt etter kvart som dei vart utpinte.
Ved
labil busetjing vart buplassane flytt med når nytt åkerland vart tatt
i bruk.
Myhre (1981: 87) fann desse modellane nyttige i sin tolking
av bronsealdersamfunnet på Nord-Jæren.
Henrik Thrane (1980) har ved undersøkingar på Lusehøj på
Fyn funne at busetjinga der var labil, med flytting av buplassane.
Men flyttingane på Lusehøj så vel som dei døma Welinder nemner, ser
ikkje ut til å ha vore store.
busetjing,
Når dei to forskarane skriv om labil
ser det ikkje ut til at dei tenkjer seg flytting over
større avstander innafor ei nomadisk eller halvnomadisk livsform.
Buplassane ser ut til å ha vore flytt innafor eit mindre område eller
territorie, sjØlvom grens.:ne for territoriet kan ha vore flytande
(jfr. Thrane 1980: 169).
på bakgrunn av dei undersØkingane som er gj orde andre
stader i Skandinavia, kan eg ikkje sjå at det er noko til hinder for
at storleiken på dei skisserte territoria i
Stjørdal kan ha vore
hØvelege for busetjingseiningar mot slutten av bronsealderen.
Terri­
toria er ikkje så ulike dei som Myhre har skissert for Nord-Jæren,
sjølvom det er fleire forholdsvis små i Stjørdal.
StjØrdalsterritoria er ein god del større enn dei Welinder
fann på Ven, omlag 3,5 km 2 mot l km 2 . Ein slik skilnad er ikkje
urimeleg om ein rekner med at jordbruket i
Sørskandinavia for det
meste var basert på åkerbruk, medan husdyrhaldet truleg spela største
rolla i TrØndelag.
- 87 ­
Beitemark
Beite
Fo rhaus ting
Forhausting
Territorium
Fig. 20.
Modellar for utnyttingsområdet til ei buplasseining i
Skandinavias bronsealder (etter Welinder 1977 og Myhre
19B1) .
Models for the re source area of a settlement site group
in Scandinavia's Bronze Age (after Welinder 1977 and Myhre
1981).
Materialet frå Stjørdal gir ikkje grunnlag for å sei noko
om buplassane, eller om busetjinga var labil eller stabil.
dei labile busetjingane som hittil er funne i
Men i
SØr-Skandinavia er
ikkje buplassane flytt over større avstander enn at dei alle k n
ligge innafor same territoriet.
I så fall dreier det seg det eg her
kalla permanent busetjing, ettersom eg knytter dette omgrepet til
utnyttinga av territoriet og ikkje til den einskilde buplassen.
Inntil det er funne buplassar i
Stjørdal, må vi i stor
grad gisse oss til korleis forholda var der i bronsealderen.
Dei to
modellane som er skissert av Welinder ser fØrebels ut til å gje det
Omlag 3,5 km 2 ser
beste uttrykket for korleis forholda kan ha vore.
ut til å ha vore minstemålet for territoriet.
Det blir dermed st r­
leiken på normalterritoria i StjØrdal innafor eit metta kulturland­
skap på bronsealderens teknologiske nivå.
på fig. 19 er slike nor­
malterritorie teikna inn som sirklar med radius l km.
- 88 ­
JAMFØRING MED BUSETJINGA I ELDRE JERNALDER
Funn frå eldre jernalder
Det har til no (1980) kome inn 55 funn frå eldre jernalder
frå stjørdal.
gardar.
18 av dei er sikre gravfunn,
som kjem frå i alt 11
Det har lenge vore ålmen semje og at det er eit nært sam­
band mellom buplassen (garden) og gravene i
jernalderen i Noreg.
Dette sambandet har ikkje alltid og alle stader vore like direkte
(jfr. Vinsrygg 1974), men det vanlege ser ut til å ha vore at kvar
busetjingseining hadde sitt gravfelt.
Dei fornminneregistreringane
som er gjorde til nå, tyder ikkje på at Stjørdal høyrer til unntaka
frå denne regelen (stjørdal 1978).
Alle gravfunna frå eldre jernalder er frå romertida eller
folkevandringstida,
eldre jernalder.
eller kan berre gis ei generell datering til
Dei kjem frå gardane Forbord, Hammer, Alstad, RØkke
og Myr på Skatval, Dyva, Hjelset og Hoset i Lånke, Hognes i Stjørdal
og Hegre og Hembre i Hegra.
Av laus funn er det flest kvartsbryne, men det er også
funne nokre våpen og to beltesteinar.
I tillegg kjem to fallosstein­
ar, ein frå RØkke i Skatval og ein frå Berg i StjØrdal.
på Hoset i Lånke har det vore forholdsvis store utgraving­
ar,
og det vart då gjort funn i slagghaug,
høyrde med til buplassen (Farbregd 1977).
åkerrein og anna som
Hittil er det ikkje funn
frå fØrromersk jernalder frå StjØrdal, men 14C-datering av trekol
frå plogspor på Re i
Stjørdal fell innafor den perioden (Farbregd
1980: 55).
på bakgrunn av den ålmenne kunnskapen vår om jernalder­
samfunnet,
er det all grunn til å tru at gravfunna representerer
ulike busetjingseiningar i
seinare del av eldre jernalder.
usikkert er det korleis ein skal tolke lausfunna.
Meir
våpna og belte­
steinane skriv seg truleg frå øydelagde graver, medan brynene like
gjerne kan vere laus funn i eigentleg forstand.
Inndeling i territorie
Eg har her brukt alle dei 56 funna som grunnlag for ei
inndeling av granskingsområdet i tilsaman 24 territorie.
Metoden er
- 89 ­
den
same
som vart brukt ved inndelinga av bergkunstterritoria
(Thiessen-polygon).
Dette er framstilt på fig.
21.
Som med berg­
kunsten er grunnlaget for inndelinga ei t postulat om at fornminna
har lege sentralt i
territoria.
Det må igjen understrekast at det
dreier seg om ei teoretisk inndeling, som er ekstra usikker der laus­
funna er lagde til grunn.
I den vidare disku jonen legg eg difor
heller ikkje vekt på dei territoria som b rre har lausfunn.
Når det gjeld plasseringa av gravene i forhold til midt­
punktet i
territoria,
kan ikkje noko seiast sikkert om det.
Mange
graver ligg langt borte frå det som er busett område i dag, og gjorde
det truleg også då dei døde vart gravlagde.
ligg nær busetjinga, ofte p
Men dei aller fleste
eller like ved innmarka.
i stor mon ut til å ha vore også tidlegare.
Slik ser det
Det er i det minste til­
fellet på dei mange Øydegardane på Sør-Vestlandet (jfr. Myhre 1972,
1978).
Det er all grunn til å tru at forholda også var dei same i
Trøndelag.
Om så ikkje var tilfelle, må det ha vore heilt andre om­
råde som var dyrka i romartida og folkevandringstida enn i dag.
det kan det berre unntaksvis ha vore rom for.
Og
Konklusjonen må difor
bli at gravene til vanleg lå nær buplassane, og at Thiessen-polygon
basert på gravfunn må bli svært like dei vi kunne konstru re om vi
kjente buplassane.
Med atterhald om at lausfunna ikkje treng representere
busetjinga eller busetj ingseiningane , postulerer eg at materialet
frP eldre jernalder pr. i dag viser attende til minst 24 busetjings­
einingar i
slutten av perioden.
Dei ligg tettast på Skatval, der
materialet truleg er mest represent tivt.
Om busetjingseiningane
låg like tett også i resten av granskingsområdet, representerer funna
berre ein liten del av den samla busetjinga.
Enno ligg det mange gravminne att, som ved nærare gransk­
ing kan vise seg å gje funn frå eldre jernalder.
den retninga.
Stadnamna peiker i
I alt 41 gardar har namn som høyrer til dei store
namneklassane, og omlag halvparten av dei kan venteleg vere frå eldre
jernalder.
I tillegg kjem nokre gardar med usamansette naturnamn.
Men berre nokre få av desse gardane har funn frå denne tida.
Det er dermed kl rt at dei funna vi har berre kan gje eit
lite glimt av busetjingsmønsteret.
Normalt vil difor stadnamnmateri··
alet vere eit verdfullt supplement til dei reint arkeologiske kjeld­
ene.
NPr eg her likevel ser bort frå det e materialet, har det
samanheng med at det vert nytta retrospektivt og byggjer på postu­
- 90 ­
c
i
'"
'"
c
c
,
., ~
~ ~
w w
.
"~ "E
~
" " iii
0
0
. ..
Cl
0
Fig. 21.
0
~
1:"1I
0
~
~
l~
°E
....
• >Cl
c
E
....
--,~-
Inndeling av stjørdal i mogelege territorie ved slutten
av eldre jernalder (Thiessen-polygon).
StjØrdal divided into possible territories at the end of
Early Iron Age (Thiessen-polygons).
- 91 ­
lert kontinuitet i busetjing og namnebruk.
Noko av formålet mitt
med denne avhandlinga er å sjå om det kan ha vore kontinuitet, og då
finn eg det vanskeleg å nytte kjelder som nettopp byggjer på at det
har vore slik.
Eg har difor halde meg til dei samtidige kjeldene ­
det arkeologiske materialet - åleine.
fra~m
Busetjingsmønsteret som kjem
ved denne analysen kan ikkje vere fullstendig, men deler av det
ser ut til å vere meir representativt enn andre. Mest representativt
er det der vi har sikre gravfunn, særleg dersom dei ligg forholdsvis
tett.
Alle funna er ikkje frå same tida, men dei fell innafor
såvidt kort tidsrom at eg finn det truleg at busetjingseiningane som
dei viser til,
alle eksisterte i
siste del av folkevandringstida.
Figur 21 bør difor kunne gje nokre glimt av busetjingsmønsteret på
SOO-talet AD.
Skatval er det av dei fire sokna i Stjørdal som har gitt
flest gravfunn frå eldre jernalder.
Det er rimelegvis her Thiessen­
polygona kan gj e best informasj on om buset j ingsmønsteret.
r dei
andre sokna får vi berre nokre få glimt av det.
Dei
fleste
funna er frå nordre del av SkatvalhalvØya .
Til saman er det 6 einingar her, Forbord, Hegge, Hammer, Alstad,
RØkke og Myr.
Eg har ikkje kartfesta gravfunna like nøye som berg­
kunsten, og har difor heller ikkje like gode mål på avstandane mellom
dei. Ei grov måling på kartet, fig. 21, viser at dei ligg omlag 1000
til 2000 m frå kvarandre.
Hegge og Hammer.
Nærast ligg dei lengst i nord, på Forbord,
Materialet er for lite til at ein kan trekkje vidt­
gåande slutningar, men tenkjer ein seg at desse territoria kan repre­
sentere eit metta kulturlandskap, finn ein eit mål for kor små terri­
toria kunne vere i siste delen av folkevandringstida.
Avstanden mel­
lom sentrene er omlag den halve og flatemålet ein tredel av "normal"­
territoria ved slutten av bronsealderen.
Frå søre delen av SkatvalhalvØya er det berre funn frå
Auran.
Dersom gravkista på Skjervoli ikkje er frå bronsealderen, er
den venteleg frå eldre jernalder.
biletet vore eit anna.
så lang
Om den hadde vore tatt med, ville
r Lånke ser busetjinga ut til å ha gått nok­
opp i Leksdalen.
Dei Øvre territoria strekk seg tvers over
dalen, medan det i nedre del er ei todeling med Leksa som grense.
r Stjørdal er det berre tre store territorie.
det her Thiessen-polygona er minst representative.
kan skuldast liten arkeologisk aktivitet,
Truleg er
Mangelen på funn
i motsetnad til Skatval,
- 92 ­
der forholdsvis mange gravminne er fagmessig undersØkte. StjØrdals­
elva kan også ha grave bort både busetjingsspor og graver frå eldre
jernalder.
Frå Hegra er det også få funn, men vi finn dei forholds­
vis langt opp i
Forradalen.
hovuddalfØret.
For lØpig er det ikkje funn frå
Derimot er det lausfunn frå Skjelstadmarka.
Eit inter­
essant trekk er ei deling på langs av dalen mellom Hegre og Hembre,
der StjØrdalselva danner grensa.
Også grensene for bronsealderterritoria er teikna inn på
fig. 21.
Når dei vert samanlikna med territoria frå eldre jernalder,
er det fleire forhold som peiker seg ut.
FØrst og fremst at grav­
funna frå eldre jernalder har ei langt skeivare fordeling enn berg­
kunsten.
Det kan vanskeleg sku
ast anna enn at gravmaterialet er
mykje mindre representativt enn bergkunstmaterialet, noko som gjer
ei samanlikning svært vanskeleg.
Men for nordre del av Skatvalhalv­
øya bør det vere mogeleg å studere nærare forholdet mellom dei.
Det viser seg her at territoria frå eldre jernalder er
fleire og mindre enn bronsealdersterritoria.
Men samstundes er det
eit rimeleg godt samsvar mellom visse hovudgrenseliner.
Det kan di­
for verke som om dei gamle bronsealderterritoria ved slutten av eldre
jernal er er delt opp i fleire mindre.
Røkke-territoriet er delt i
tre: RØkke, Alstad og Hammer, medan Myr/Arnstad er delt . to: Myr og
Hegge.
Funna frå Forbord peiker mot at også det gamle Skatvalterri­
toriet kan vere delt i to.
I sØre del av skatvalhalvøya og i
Stjørdal sokn er det
heller dårleg samsvar mellom dei to gruppe e av territorie.
Men sær­
leg i StjØrdal kan materialet frå begge periodene vere lite repre­
sentativt, og territoriegrensene blir ekstra usikre.
Det same gjeld
delvis Hegra og Lånke, men her er det likevel vi se
verd å sjå nærare på.
Leksdalen.
Det er eit visst samsvar i
Det gamle Hagen-territoriet er delt i
rag som det er
nedre delen av
o.
I Hegra er fleire av bronsealdert rritor'a blitt borte.
Men det kjem truleg av at materialet frå eldre jernalder her er lite
representativt.
Likevel kan vi skimte ei oppdeling av Skjelstad­
marka, samstundes som Hegre-territoriet er delt i to på langs av dal­
en.
Vidare er det funn frå Flornes lenger aust i dalen.
-
93 ­
Sluttord
Kjeldematerialet frå eldre jernalder er eit heilt anna
enn det vi har frå bronsealderen.
Gravene frå jernalderen har tru­
leg lege nær midten av territoria,
marka også var.
knytt til gardar.
der buplassane,
åkrane og inn­
Dette er ei tid då det visseleg var fast busetjing
Territoriet blir dermed identisk med gardsvaldet.
Det er meir uvisst om bergkunsten lå sentralt på same måten, sam­
stundes som det er uvisst kva form busetjinga hadde i bronsealderen.
Likevel meiner eg å ane ein kontinuitet i busetjingsut­
viklinga frå omlag 500 Be til omlag 500 AD.
Eg byggjer det på sam­
svaret eg meiner å finne mellom dei to hypotetiske busetjingsmønstra
som er skissert på figurane 12 og 21.
tande,
Der materialet er mest omfat­
er territoria ved slutten av denne tusenårsperioden både
fleire og mindre enn ved byrjinga.
2-3 av dei nye territoria ser ut
til å ligge innafor dei gamle territoria sine grenser.
Det kan di­
for sjå ut til at jernalderen fØrte med seg ei vidare oppdeling også
innafor det gamle, metta bronsealderlandskapet.
Når det skjedde, er
uvisst, men det heng rimelegvis saman med både auka folkemengd og
med ny teknologi basert på bruk av jernreiskapar.
Dersom eg har rett i dette, at det var kontinuitet i bu­
setjinga og at det kan tolkast ut av karta, viser det at grunnlaget
for inndelinga må ha vore rett.
Både gravfunna frå eldre jernalder
og bergkunstlokalitetane frå bronsealderen må ha lege forholdsvis
sentralt innafor territoria.
- 94 ­
SUMMARY
Introduction
Trøndelag is one of the major rock art dis icts in Scan­
dinavia. The Stone Age localities are fai ly well known, but the
Bronze Age agrarian rock art is very little known both to the arc­
haeologists and the general public.
The author diseusses the Bronze Age rock art i stjørdal,
North Trøndelag. The localities are not prese ted, neither are the
motifs. The paper is concentrated on the relationship between the
localities and the landse pe, neighbouring localities, the overall
pattem etc. The first locality known in modern times was discov­
vered at the farm Ydstines in 1863. Today 76 local"ties are found.
The landscape
The Stjørdal valley is situa ed east of the town of Trond­
heim. It is ca. 70 km long, reaching from the Trondheim Fjo d to the
Norwegian-Swedish border. The rock art is found in the outer part
of the valley, in th parishes Skatval, Lånke, stjørdal nd Hegra.
The landscape as we know it to day was modelied during the Pl -istoc­
ene and the Bolocene.
Sinee the end of the last lee Age there has een a crus­
tal uplift. This has not been thoroughly studied, b t it is esti­
mated that the sea level at the end of tile Bronze Age (ca. 500 Be)
was 13-15 m higher than to day.
In this paper +15 m is used as normal sea level. A map
showing this level pres nts a long, narrow fjord covering the low r
p rts of the present valley. This ca , however, not be a correct
picture of the landscape at the end of the Bronze Age. Raised, high­
er river-be ds show that the l~ld must have reached almost as far out
as to day. Most of the Bronze Age cult ral landscape therefore is
destroyed.
The probability of finding graves, settlement sites,
stray finds etc. should be very low. The rock art is the almost only
source for the study of the period.
- 95 ­
The rock art
The localities are distributed over a distanee of ca. 24
km,
but most of them are concentrated in two large, central groups,
one in Skatval and one in Hegra.
They show great variations in size,
number of motifs etc.
The most common motifs are cup-marks, ships,
foot-soles and horses.
Normallyone motif dominates the locality.
14 localities contain only cup-marks.
They are omitted from the ana­
lysis.
The heights above the present sea level varies from 14 to
147 m.
No partieular levels are preferred.
are facing south or south-east, sloping 10
0
Most of the localities
to 45 0
.
Bronze Age finds
Only 12 Bronze Age finds have come to the museums from
StjØrdal, 4 are boulders with rock carvings.
and 6 stray finds,
the valley mouth.
There are 2 grave
f:~nds
most of them from Skatval parish north-west of
The datings vary, but mostly in the middle per:_ods
(Bronze Age Il-III and IV-V).
Rock art and settlement
It is supposed that in general there is a close connec­
tion between rock art and settlement.
In StjØrdal the distribution
of the localities is striking, and can not be random.
They are clu­
stered in 18 groups, which contain from l to 7 localities. The mini­
mum distanee between two different locality groups is estimated to
ca. 1000 m.
The investigated area is divided into 18 (rock art) terri­
tories, based on the assumption that the rock art was situated in
the center of the territory (Thiessen-polygon).
Some places the
borders of these territories correspond with natural border lines.
The size of the territories varies, and new findings may change this
picture.
This should, however, not effect the central territories
unless the estimated minimum distanee is wrong.
---------
..
_----
- 96 ­
The settlement sites most probably determined the loca­
tion of the rock art,
and the rock art territories and the settle­
ment territories are believed to be almost the same.
Model for the Bronze Age settlement
The Bronze Age of the Trøndelag region must have been
closely linked to the Bronze Age of South Scandinavia.
The economy
was based on agriculture probably with stock-breeding as the domi­
nant factor.
The resources of the 18 territories should be very
much the same: fish in the river and the sea,
fields and pasture
land on the river terraces (marine clay deposits in Skatval) and
game, wood and pasture land in the forest areas.
The differences
are in degree, not in kind.
The sites of the StjØrdal territories correspond well to
territories in North Jæren estimated by Myhre (1981), but are consi­
derably larger than those estimated by Welinder (1977) for Scania.
This may be explained by different exploiting of the resources, rela­
tively intensive agriculture in Scania and extensive stock-breeding
in TrØndelag.
Late Bronze Age compared to the Early Iron Age
Based on the Early Iron Age finds (graves and stray-finds)
a similar division into territories is made.
This should show the
settlement pattern at the end of that period (ca. 500 AD).
The map
is, however, obviously not representative, and shows only glimpses
of the pattern where the grave finds are distributed most densely.
The Early Iron Age territories are 1/2 to 1/3 of the area of the
Bronze Age territories.
A continous development through the Bronze
Age and the Early Iron Age is postulated.
- 97 ­
LITTERATUR
Althin, C-A. 1945. Studien zu den bronzezeitlichen Felszeichnungen
von Skåne.
Lund.
Anundsen, K. 1977. Litt om landhevningen i Trondheimsområdet siden
900 AD.
I ø. Lunde: Trondheims fortid i bygrunnen.
Riksantikvarens skrifter bind 2.
(NAA 1977/657).
Bakka, E. 1973. Om alderen på veideristningane. Viking XXXVII.
Bakkelid, S og Kløve, E. 1973.
Kart og plan 33.
Landhevningsbestemmelser i Norge.
Burenhult, G. 1973. The rock carvings of Gbtaland.
ologica Lundensia series in 4° No 8.
1980.
Acta Archae­
Gbtalands hallristningar del l. Theses and Papers
stockholm (NAA 1980/
in North Europaen Archaeology 10.
177) .
Clarke, D.L. 1968.
London.
Analytical Archaeology.
Danielsen, A. 1970.
Late quarternary studies in the Ra district
of Østfold,
Southeast Norway.
Årbok for Universitetet
i Bergen, matematisk-naturvitenskapelig serie 1970 nr.
Dybdahl, A. 1975.
Jon Leirfall (red.): Liv og lagnad i StjØrdals­
bygdene. Del 1-3. Heimen 1975.
Farbregd, O. 1977. Archaeological Field Work and Evidence.
Hoset Project.
Settlement.
Archaeological Review vol.
og funn frå seinare år.
1981/68) .
E og P. 1941.
Gjessing, G. 1935.
The
An interdisciplinary study of Marginal
Norwegian
(NAA 1977/771).
1980.
Arkeologi nordafjells.
Fett,
14.
Noen resultat,
synspunkt
Årbok for TrØndelag 1980.
sydvestnorske helleristninger.
10.
(NAA
Stavanger.
Die Chronologie der Schiffdarstellungen auf
den Felsenzeichnungen zu Bardal.
Acta Archaeologica VI.
KØbenhavn.
1936.
Nordenfjelske
og malinger av den
ristninger
arktiske gruppe.
Instituttet for sammenlignende kultur­
forskning, serie B, skrifter XXX.
1939.
Østfolds j ordbruksristninger.
I dd,
Berg og del­
vis Skjeberg.
Institutt for sammenlignende kulturforsk­
ning,
s1u.·ifter XX>"'VII.
Glob, P.V. 1969.
serie B,
Helleristninger i Danmark.
Selskabs skrifter VII.
Jysk Arkæologisk
- 98 ­
Grieg, S. 1926.
Skrifter ut­
Hadelands eldste bosetningshistorie.
gitt av Det Norske Videnskaps-Akademi i Oslo I,
Filos.
Klasse 1925 nr.
Statistikk i
Godske, C.I. 1966.
Hafsten, U. 1966.
Hist.­
2.
forskning og praksis.
Bergen.
Pollen-analytical investigations on the quar­
Uni­
ternary development in the inner Oslofjord Area.
versitetet i
Bergen Årbok 1956,
skapelig serie nr.
Helleristninger i Norge.
Hagen, A. 1966.
1969.
Oslo.
Studier i vestnorsk bergkunst.
Universitetet
nr.
Matematisk-naturviten­
8.
i
Bergen,
Årbok.
Ausevik i Flora.
Humanistisk serie 1969
3.
1970.
Comments on Sverre
Østfold,
Skjeberg.
Marst~.:J.nder:
Rock Carvings in
Norwegian Archaeological Review vol.
III.
Bergkunst.
1976.
Jegerfolkets helleristninger og mal­
inger i norsk steinalder.
1977.
Norges oldtid.
Haggett, P. 1966.
Locational analysis in human Geography.
Hallstrom, G. 1908a.
Det Kgl.
1908b.
Oslo (NAA 1976/131).
Oslo (NAA 1977/76).
London.
Hallristningarna kring Trondheimsfjorden.
Norske Videnskabers Selskab, Skrifter 1907 nr 10.
Nordskandinaviska hallristningar I.
Fornvannen
Nordskandinaviska hallristningar Il.
Fornvannen
1908.
1909.
1909.
1938.
Age I.
Monumental Art of Northern Europe from the Stone
The Norwegian localities.
Halvorsen, A.M. 1977.
Pollen analysis.
Stockholm.
The Hoset Project.
Interdisciplinary study of Marginal Settlement.
gian Aechaeological Review vol.
Eiggs, E.S. og vita-Finzi, C. 1972.
territorial approach.
nomic Prehistory.
Hodder,
I og Orton, C. 1976.
10.
An
Norwe­
(NAA 1977/772).
Prehistoric economies: a
I E.S.
Higgs (ed):
Papers in Eco­
Cambridge.
Spatial analysis in Archaeology.
Cambri geo
Hougen, B. 1947.
Hudson, J.C. 1969.
Fra seter til gård.
Oslo.
A location Theory for Rural Settlement.
og the Association of American Geographers 59.
Annals
- 99 ­
Johansen, D.S. 1972.
Nordiske petroglyfer.
Terminologi, kronologi
og kontaktpunkter utenfor Norden.
Universitetets Old­
saksamlings Arbok 1969.
Johnsen, J. 1982.
Einskap i tid og rom?
Eit aspekt av kombinasjons­
teorien i ristningsforskninga.
vanger Skrifter vol.
9.
Arkeologisk Museum i Sta­
Stavanger.
Landhevning og historisk forskning i TrØndelag.
Jones, M. 1978.
Heimen 1978 nr.
2.
Kjellen, E. og Hyenstrand A. 1977.
samhalle i
sydvastra Uppland.
ings tidskrift 49.
Kjemperud, A. 1981.
Frosta
Hallristningar och bronsåld rs­
Upplands fornminnesforen­
(NAA 1977/179).
A shoreline displacement investiga ion from
in
Trondheimsfjorden,
Nord-TrØndelag,
Norsk geologisk tidsskrift vol.
Kvale, A. 1966.
Ann.
Acad.
Fennieae A III 90.
Larsen, G.M. 1972.
Bergbilder i Hordaland.
bildenes sammensetning,
Universitetet
nr.
61.
Recent crustal movements in Norway.
Sei.
Norway.
i
Bergen,
En undersØkelse av
deres naturmiljø og kulturmiljØ.
Arbok.
Humanistisk serie 197')
2.
Larssen, K.E. 1954.
Det Kgl.
Pollenanalytiske dateringer for Trøndelag.
Norske Videnskabers Selskab,
25 1953 nr.
Leirfall, J. 1958.
Dei nye helleristningane i Hegra.
lag historielag årbok 1958.
Liv og lagnad i
1970.
Forhandlinger vol.
22.
bind 1, dell.
Lossius, K. 1899.
Nord-TrØnde­
(NAA 1981/202).
Stjørdalsbygdene _
stjø;. dalsboka
Steinkjer.
Antikvariske Notiser fra Nordre Trondhjems Amt.
Aarsberetning for Foreningen til
Norsk
Fortidsmindes­
merkers Bevaring 1898.
LØk s, B. 1970.
Geologien i stjørdalen.
lagnad i
Stjørdalsbygdene.
I
J. Leirfall:
Liv og
StjØrdalsboka bind 1, dell.
steinkjer.
Magnus, B. og Myhre, B. 1976.
hØvdingsamfunn.
Forhistorien.
Fra )egergrupper ti.l
Norges forhistorie,
bind 1.
(NAA 1976/
89) .
Malmer, M.P. 1974.
Hallristn'ngsfo skning och modern arkeologi.
Nya vetenskapliga perspektiv.
(NAA 1976/217).
- 100 ­
Malmer, M.P. 1981.
A Chorological study of North European Rock Art
Kungl. vitterhets Historie och Antikvitets Akademiens
Handlingar. Antikvariska serien 32. (NAA 1981/205).
Mandt, G. 1975. Diskusjonsinnledning til den faglig-vitenskapelige
delen av det norske arkeologmØtet 1975. Stensil.
1978. Is the location of rock pictures an interpretative
element? Acts of the international symposium on rock a t.
Instituttet for sammenlignende kulturforskning, serie A
forelesninger XXIX. (NAA 1976/241).
Mandt, G. og Michelsen, K. 1981. Bergkunstprosjekt~t 1976-1980.
Rapport til Norsk kulturråd.
Stensil.
Norges be­
bgggelse, fylkesbind t for sør-Trøndelag, Nord-Trøndelag
og Nordland fglke. Oslo.
1956. Hovedlinjer i Trøndelags orhistorie. Viking XX.
1963. Østfolds jordbruksristninger, Skjeberg. Institutt­
et for sammenlignende kulturforskning serie B, skrifter
Marstrander, S. 1954.
Trøndelag i forhistorisk tid.
LIll.
1966.
Nye resultater i utforskningen av bronsealderens
Det Kgl. Norske Vidensk bers Selskab,
helleristninger.
Museet Arbok 1966.
1970.
A newly discov red rock-carving of Bronze Age type
in Central Norway.
1974.
Valcamonica symposium.
Nye helleristningsfunn i Trøndelag.
Videnskaps Akademi i Oslo, Arbok 1973.
Det Norske
(NAA 1974/124).
The problem of European impulses in the Nordic
1978.
area of agrarian rock art.
symposium on rock ar.
kulturforskning
serie
A,
Acts of the international
Institutt;et for sammenlignende
forelesninger XXIX.
(NAA
1978/240).
1980. Nye helleristningsfunn i
røndelag. Bronsealder­
bebyggelse i Norden.
Skrifter fra Historisk Institut,
Odense Universitet nr.
Michelsen, K. 1978.
Myhre, B. 1972.
28.
(NAA 1980/198).
Bergkunstprosjektet.
Arkeo.
Funn, fornminner og ødegårder.
se ning i
Høyland fjellbygd.
(NAA 1978/78).
Jernalderens bo­
Stavanger Museums skrifter
bind 7.
1978.
Agrarian
development,
ettlement History and
Social organization in Southwest Norway in the Iron Age.
- 101 ­
New Directions in Scandinavi n Archaeology.
Scandinavian Prehistory
(NAA 1978/771).
Myhre, B.
1981.
nr.
Sola og Madla i
Early
History
førhistorisk tid.
vol.
I.
Ams småtrykk
(NAA 1981/706).
10.
Muller, S. 1904.
and
studies in
Vei og Bygd i Sten- og Bronzealderen.
AarbØger
for nordisk Oldkyndighed og Historie 1904.
Møllenhus, K.R. 1954.
Kgl.
Antikvarisk avdelings tilvekst 1953.
Norske Videnskabers Selskab, Museet,
Nicolaissen, O. 1887.
Det
Arbok 1953.
Fortegnelse over oldsager, indkomne til
TromsØ Museum i 1886.
Aarsberetning for Foreningen til
Norske Fortidsmindesmerkers Bevaring 1886.
Nicolaysen, N. 1862-1864.
Norges matrikel.
Norske fornlevninger.
Kristiania.
Matrikulerede eiendomme og deres skyld den l.
april 1907 i Nordre Trondhjems amt.
Odner, K. 1969.
Ullshelleren i Valldalen, RØldal.
En studie i
Økologiske tilpasninger på grunnlag av et forhistorisk
materiale.
Universitetet
serie 1969 nr.
Olsen, M. og Shetelig, H. 1929.
ristninger.
humanistisk
Kårstad-ristningen.
Runer og helle­
1.
Nye fund fra det nordenfjellske Norges helle­
ristningsområde.
XXXVI nr.
1926b.
Bergen Årbok,
Bergens Museums Arbok 1929, historisk anti­
kvarisk rekke nr.
Petersen, T. 1926a.
i
l.
Finska fornminnesforeningens tidskrift
l.
Oversikt over Videnska sselskapets Oldsaksamlings
tilvekst i
1926 av saker eldre enn reformationen.
Det
Kgl. norske Videnskabers Selskabs Skrifter 1926 nr 3.
1928.
Det Kongelige Norske Videnskabers Selskab, Museet,
Oldsaksamlingens tilvekst 1927.
Det Kgl.
skabers Selskabs Skrifter 1927 nr.
1931.
Nyopdagede renfigurer på helleristningen ved Hell,
Nedre Stjørdal, Nord-Trøndelag.
Det Kgl.
skabers Selskabs Forhandlinger,
Bind IV nr.
Rygh, K. 1971a.
Norske Viden­
4.
Norske Viden­
49.
Indberetning til Filialafde1ingens Direktion.
Aarsberetning for Forening'en
il Norske Fortidsmindes­
merkers Bevaring 1870.
1871b.
Katalog over Det Kgl. Norske Videnskabers Selskabs
Oldsamling.
r bind 7.
Det Kgl.
Norske Videnskabers Selskabs Skrift-
- 102 -
Rygh, K. 1873,
Indberetning om antikvariske
UndersØg~lser
i 1872.
Aarsberetning for Foreningen til Norske Fortidsmindes­
merkers Bevaring 1872.
1878.
Fortegnelse over Gjenstande ældre end Reformation­ en, der er indkomne til Videnskabsselskabets Oldsagsamling
i Throndhjem i 1877.
Aarsberetning for Foreningen til
Norske Fortidsmindesmerkers Bevaring 1877.
1879.
Faste fornlevninger og oldsagfund i Nordre Thrond­ hjems Amt.
Det Kgl.
Norske Videnskabers Selskabs Skrift­
er 1878.
18800..
Fortegnelse over de til det Throndhjemske Viden­ skabers Selskabs samling i 1878 indkomne sager, eldre
end reformationen.
Aarsberetning
for
Foreningen
til
norske fortidsmindesmerkers bevaring 1879.
1880b.
Fund fra broncealderen i det nordenfjeldske Norge.
Christiania Videnskabsselskabs Forhandlinger 1880 nr.
18820..
Undersøgelser i
Aarsberetning for
7.
StjØrdalen og Ørlandet 1881.
foreningen
til
norske fortidsmindes­
merkers bevaring 1881.
1882b.
Fortegnelse over sager ældre end Reformationen,
der i 1881 er indkomne til Throndhjems Videnskabsselskabs
Oldsamling.
Aarsberetning for foreningen til norske for­
tidsmindesmerkers bevaring 1881.
1883.
for
Undersøgelser i
Stjørdalen 1882.
Aarsberetning
foreningen til norske fortidsmindesmerkers bevaring
1882.
1887.
tionen,
Fortegnelse over gjenstande, ældre end reforma­ indkomne til Videnskabsselskabets Oldsagsamling
i Throndhjem i 1886.
Aarsberetning for foreningen til
norske fortidsmindesmerkers bevaring 1886.
1908.
Helleristninger af den sydskandinaviske type
i
det nordenfjeldske Norge.
Det Kgl.
Selskabs Skrifter 1908 nr.
10.
Norske Videnskabers
1911. Oversigt over tilvækst af sager ældre end reforma­ tionen i 1911.
Det Kgl. Norske Videnskabers Selskabs
Skrifter 1911 nr.
1914.
5.
En ny helleristning i Øvre Stjørdalen.
Norske Videnskabers Selskabs.
Det Kgl.
Skrifter 1913 nr. 5.
- 103 -
Rygh, O. 1873.
Om Helleristninger i Norge.
Christiania Viden­
skabsselskabs Forhandlinger 1873.
1906.
Kristiania.
Gaardnavne i Nordre Trondhjems Amt.
schøning, G. 1910.
Reise gjennom en Deel of Norge i de Aaer 1773,
1774, 1775 paa Hans Majestets Kongens Bekostning er gjort
Bind Il.
og beskreven.
Shetelig, H. 1907.
Trondhjem.
Austreimstenen.
En billedsten fra Nordfjord.
Bergens Museums Arbok 1907 nr.
1930.
Oldtiden.
tiderne bind 1.
Det norske folks liv og historie gjennem
Oslo.
Skjelsvik, E. og Straume, E. 1958.
Austrheimsteinen i
Et nytt bidrag til dateringen.
J.rbok .1957.
Sognnes, K. 1981a.
11.
VniversJtetet i
Historisk-antikvarisk rekke nr.
Prosjekt sikring av bergkunst.
årene 1976-1980.
Det Kgl.
Bergen
1.
Rapport for
Norske Videnskabers Selskab,
Rapport Arkeologisk serie 1981 nr.
Museet,
ordfjord.
(NAA 1981/
3.
679) .
1981b.
Orientering og helning på bergku stlokaliteter
i stjørdal.
Det Kgl.
Norske Videnskabers Selskab, Museet,
Rapport Arkeologisk serie 1981 nr.
1982.
Kgl.
Helleristninger i
3.
stjørdal I.
(NAA 1981/679).
Skatval sogn.
Norske Videnskabers Selskab, Museet,
logisk serie 1982: 10.
sogn.
Det
Kgl.
stjØrdal Il.
stjørdal og Lånke
Norske Videnskabers Selskab,
Rapport Arkeologisk serie 1983:
1983b.
Rapport Arkeo­
Trondheim.
Helleristninger i
1983a.
Det
A method for recording
Museet,
Trondheim.
ock Art surfaces.
Manu­
skript for BCSP.
Sollid, J.I. og Sørbel, L. 1979.
Norway.
Boreas vol.
Stemshaug, O. 1973.
Namn i Noreg.
gransking.
StjØrdal 1978.
6.
SØrensen, R. 1979.
Funn og fornminner i Nord-Trønde­
Trondheim.
area, South Norway.
ø.
Ei innføring i norsk stadnamn­
Late Weichselian deglaciation in the Oslofjord
Tallantire, P. 1977.
I
2.
Oslo.
stjørdal 1.
lag nr.
Deglaciation of Western Centr 1
8 no.
Lunde:
Boreas vol 8 no 2.
Vannstandsnivået i Trondheim ca. 950 AD.
Trondheims fortid i bygrunnen.
ens skrifter nr.
2.
(NAA 1977/657).
Riksantikvar­
- 104 -
Thrane, H. 1980.
Nogle tanker om yngre broncealders bebyggelse på
Sydvestfyn.
Broncealderbebyggelse i
fra Historisk institut,
Norden.
Odense Universitet nr.
Skrifter
(NAA
28.
1980/198).
Toyne, P og Newby, P.T. 1971.
Techniques in Human Geography.
London.
Vinsrygg, S. 1974.
Problemstillingar omkring grav og gravfelt,
gard og bygd i Noreg i
Arbok 1973.
Welinder, S. 1975.
jernalderen.
(NAA 1974/442).
A Study of the Scanian Rock Carvings by Quan­
ti tative Methods.
Meddelanden
Historiska Museum 1973-1974.
1977.
Stavanger Museums
1977/171) .
Lunds Universitets
(NAA 1975/173).
Ekonomiska processer i
Acta Archaeologica Lundensia
från
forhistorisk ekspansjon.
i
SO
Minore no 7.
(NAA
1/--pages
Пожаловаться на содержимое документа